Henri Pirenne

St.-Pietersnieuwstraat 132, Gent

Afgelopen zondag en maandag ben ik in Gent een paar keer langs het huis aan de Sint-Pietersnieuwstraat 132 gewandeld waar de Belgische historicus Henri Pirenne (1862-1935) woonde, de auteur van Mahomet et Charlemagne. Het bleek een moderne bouwval. Zelfs geen gevelsteentje herinnerde aan de ooit beroemde bewoner, maar eigenlijk verbaasde dat me niet. Wie een écht belangrijk boek schrijft, zal zien dat zijn inzichten zó ingeburgerd raken dat niemand meer herkent dat je er anders over kunt denken, waarna degene die het heeft bedacht kan worden vergeten.

De vraag die Pirenne wilde beantwoorden, was waarom de Middeleeuwen zo’n ander karakter hadden dan de Oudheid. Er was een transitie geweest, zoveel was duidelijk. In het Romeinse Rijk was er interregionale handel, bloeiden de steden, betaalden de mensen met munten, beloonde de overheid zijn functionarissen in geld; in de Middeleeuwen was de handel beperkter, waren de steden kleiner, ruilde men producten en compenseerde de vorst zijn graven en hertogen door ze land in leen te geven. Wat was er gebeurd?

De negentiende-eeuwse visie, die in Nederland nog wordt aangehangen door de welbekende Leidse historicus M. Rutte, kwam erop neer dat barbaarse stammen het Romeinse Rijk onder de voet hadden gelopen: de Angelen en Saksen hadden zich gevestigd in Brittannië, de Franken in Gallië, de Visigoten en Sueben op het Iberische Schiereiland, de Vandalen in Tunesië en de Ostrogoten in Italië. De geschreven bronnen vermelden allerlei gevechten, we weten van serieuze militaire problemen, het staat vast dat Rome tweemaal is geplunderd en het is een feit dat het staatsapparaat in de westelijke provincies desintegreerde.

Geassimileerde Germanen

Pirenne keek echter verder. Als een van de eersten wees hij erop dat de “barbaarse” heersers waren geassimileerd. Stuk voor stuk bekeerden ze zich tot het christendom, stuk voor stuk spraken ze Latijn, stuk voor stuk probeerden ze te regeren alsof ze Romeinse magistraten waren. We zijn al een eind in de zesde eeuw als de eerste Frankische koning het waagt munten te slaan met zijn eigen portret erop: tot dan toe was de beeldenaar de keizer geweest in Constantinopel.

En dat was niet alles. De Romeinse cultuur, die door Pirenne “Romania” werd genoemd, bleef gewoon bestaan. Er was bijvoorbeeld nog steeds interregionale handel. Alle pauselijke brieven waren geschreven op papyrus uit Egypte. Pas veel later zou de pauselijke kanselarij overschakelen op lokaal vervaardigd perkament. De steden waren er nog, er circuleerden nog munten, er was continuïteit.

Pirenne had een punt. Vraag een moderne archeoloog of hij in Spanje een typisch Visigotisch voorwerp kan aanwijzen, en hij zal je vertellen dat wat Visigotisch wordt genoemd, een tijdsaanduiding is voor de zesde en zevende eeuw, en geen aanduiding voor een stam of een etnisch gedefinieerde elite. De Germanen zijn inderdaad geassimileerd, er was continuïteit en de vraag is hoe de Romeinse cultuur dan ten einde kwam.

Mohammed en Karel de Grote

Het antwoord van Pirenne was verbluffend: het kwam door de islam. Zolang er interregionale handel was tussen de delen van het Middellandse Zee-gebied, was er een economische basis voor welvaart, voor steden, voor onderwijs. De Arabieren hadden echter de oostelijke, zuidelijke en meest westelijke kusten van de Middellandse Zee veroverd en West-Europa afgesneden van de interregionale handel. De economie in het Frankische Rijk was ingestort, de steden waren kleiner geworden, het onderwijs was verdwenen, de dynastie der Merovingen had zijn prestige verloren, de Karolingen waren aangetreden en zij hadden de rijksgroten voor hun bestuurlijke en militaire diensten gecompenseerd door ze land in leen te geven.

L’Islam a rompu l’unité méditerranéenne que les invasions germaniques avaient laissé subsister. Ofwel: zonder Mohammed geen Karel de Grote.

Verbluffend. Origineel ook. En dapper, vooral omdat Pirenne dit opperde tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen menigeen de strijd tussen Duitsers en Fransen beschouwde als een nieuwe ronde in een eeuwig conflict tussen de Germaanse en Romaanse culturen. De Pirenne-these vormde de aanleiding tot een onvoorstelbare hoeveelheid onderzoek, waar arabisten, archeologen, byzantinologen, classici, islamologen, klimaatwetenschappers, mediëvisten, numismaten, oudhistorici, paleobotanisten, papyrologen, vulkanologen en nog wat andere specialisten bij waren betrokken. Waar een koning bouwt, is werk voor bouwvakkers.

Oorzaak en gevolg

Pirenne lijkt echter oorzaak en gevolg te hebben verwisseld. De Arabische successen waren mogelijk doordat de Romeinse cultuur was geïmplodeerd. De stedelijke cultuur was al ten onder gegaan toen de islam ontstond; de moslims vulden een vacuüm dat al was ontstaan. Hoe dat was ontstaan, is wel redelijk duidelijk: in het oostelijk Middellandse Zee-gebied had het Romeinse Rijk (in deze periode meestal aangeduid als “Byzantijns”) een lange oorlog uitgevochten met de Perzen, waardoor veel grote steden waren verlaten.

Dus niet alleen de Germanen, die werden geassimileerd, maar ook de Arabieren, die een vacuüm werden binnengezogen, maakten geen einde aan de antieke beschaving. De laatste jaren kijken onderzoekers vooral naar de gevolgen van twee vulkaanuitbarstingen en een epidemie in de zesde eeuw, maar in feite weten we beter wat er niet dan wat er wel aan de hand is geweest.

Er wordt weleens wat lacherig gedaan om Pirenne: dat idee van die Arabieren, dat was niet waar. Inderdaad. Maar de lachers hebben vaak niet in de gaten hoe vernieuwend die andere gedachte was, dat de Germanen geassimileerd werden. Dat idee is inmiddels zó ingeburgerd dat, zoals gezegd, niemand meer ziet dat je er ook anders over kunt denken, waardoor het belang van Mahomet et Charlemagne vergeten is geraakt.

Moet u die 215 pagina’s lezen? Nee. Niet om de inhoud althans. Het tweede deel van de Pirenne-these klopt niet en wat er over de assimilatie van de Germanen in staat, is sindsdien door archeologen beter verteld. Maar wat is het een prachtig geschreven boek! Hier is iemand aan het woord die een omstreden stelling, die hij in 1916 voor het eerst opperde, verdedigt door er de resultaten van negentien jaar onderzoek aan toe te voegen. Een karrenvracht aan informatie, maar desondanks verveelt het boek geen seconde.

4 gedachtes over “Henri Pirenne

  1. mnb0

    “Wat was er gebeurd?”
    Het lijkt mij dat je zelf het antwoord al hebt gegeven.

    “het staatsapparaat in de westelijke provincies desintegreerde.”
    Alleen gebeurde precies dat geleidelijk (er was zo’n 150 jaar voor nodig) en niet abrupt. De uitzonderingen zijn Brittannie en de Nederlanden, die Donkere Eeuwen meemaakten (geen geschreven bronnen meer beschikbaar). En die desintegratie werd veroorzaakt door gebrek aan onderhoud.
    In het oosten duurde het Romeinse Rijk dan ook gewoon voort.

    Zoals Bertrand Russell ergens opmerkte moet je bij causale ketenen (van oorzaak en gevolg) ergens beginnen (en als je die de andere kant op reconstrueert dus ook ergens ophouden). We kunnen ons dus wel afvragen wat de oorzaak van de desintegratie is, maar ik geloof niet dat dat erg verhelderend is – al was het maar omdat bepaald niet vaststaat dat daar maar één oorzaak voor is. Ik kan me niet meer precies herinneren waar ik het gelezen heb, maar men kan stellen dat die desintegratie al voor de Germaanse invallen van de Vijfde Eeuw begonnen was, toen de intellectuele elite de voorkeur gaf aan een carriere binnen de kerk en grote delen van de economische elite de steden verlieten om zich op landgoederen te vestigen.

  2. Robbert

    Henri Pirenne! Wat ook niet verveelde was zijn Geschiedenis van Europa, in WO 1 tijdens verbanning naar Duitsland uit het hoofd opgeschreven “om niet van verveling dood te gaan”. Dat heb ik > 50 jr. geleden meermalen gelezen. Net als Van vuursteen tot wereldrijk (What happened in history) van de hier eerder besproken Vere Gordon Childe, dat ongeveer ophoudt waar Pirenne begint. Ongetwijfeld verouderde maar magistrale boeken.

    1. Ik deel uiteraard uw mening over Pirenne. Ik wil nog iets toevoegen: hij werd niet verbannen, maar gedeporteerd naar Duitsland vanwege zijn weigering om met de Duitse autoriteiten samen te werken. Hij verloor al in 1914 zijn 19-jarige zoon bij de slag aan de Ijzer, een verlies dat hij nooit heeft kunnen verwerken. Van toen af werd hij fel anti-Duits en anti-Germaans, wat hij tevoren nooit geweest was (heeft zelfs een aantal jaren in Duitsland gestudeerd). In 1916 werd hij niet verbannen maar gedeporteerd door de Duitsers, kwam in het kamp Minzholden terecht, waar het regime niet superstreng was, maar toch leed hij onder de eenzaamheid. De autoriteiten lieten hem toe lezingen te houden over de ontwikkelingen van de economie. Dit had vooral een gunstig effect op het verdriet over het verlies van Pierre. Op aandringen van vele internationale belangrijke personen en instellingen, waaronder de Spaanse koning, de paus, de Nederlandse Akademie van wetenschappen en de universiteit van Princeton kwam hij uiteindelijk in Creutzburg terecht. Hij had daar een soort huisarrest en vatte de lezingen samen die hij in Holzminden voor zijn lotgenoten had gehouden. In 1935 overleed zijn zoon Henri-Edouard. Dit kwam hij niet meer te boven en hij is in 1936, gebroken door alles wat hij meegemaakt had en het vele werk, overleden. Jacques Pirenne heeft de uitgave verzorgd van zijn Histoire de l’Europe in 1936, waarvan bovenvermelde lezingen de grondslag vormden.
      Pirenne was een homo universalis. Hij sprak Frans (moedertaal), Nederlands (Vlaams), Duits, Engels en Russisch. Hij is zonder meer een van de grootste historici van de moderne tijd.Er blijft nog een vraag: Waarom verzetten vooral de professoren Pirenne en Frédéricq zich tegen de vernederlandsing van de Hogeschool Gent, die door de Duitsers in het kader van hun Flamenpolitik al in 1915 door de Duitser Von Bissing werd opgericht en wat ze uiteindelijk duur te staan kwam?

      Dit is te lezen op:
      http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/14-18/1.2796357

  3. Leuke blog! Terecht wordt Pirenne in het zonnetje gezet. Als je ziet wat deze man zonder te beschikken over internet aan werk heeft verzet, kan dit alleen maar tot bewondering leiden.
    Groot historicus, homo universalis en toch bescheiden volgens degenen die hem gekend hebben.

    Voor de belangstellenden:
    – Op de site van dbnl is zij zevendelig werk over de geschiedenis van België te vinden.
    – ‘Mohamet et Charlemagne’ is in diverse formaten te downloaden op de volgende site:
    http://classiques.uqac.ca/classiques/pirenne_henri/mahomet_et_charlemagne/mahomet.html.
    Ik heb 20 jaar geleden het werk nog gekocht! Nu is het rechtenvrij.
    – Bij Leuven University Press is recent een biografie verschenen van Pirenne door Sarah Keymeulen, en Jo Tollebeek onder de titel Henri Pirenne, historian. A Life in pictures (€ 29,50). Het is meer een eerbetoon dan dat er veel nieuwe dingen over Pirenne in staan. Bevat ca. 50 blz. tekst en de rest zijn foto’s en andere documenten van recente tentoonstellingen aan de Université libre de Bruxelles. Kreeg een goede pers!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s