De poorten van Tell Balawat

On september 13, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Assyrië, Geschiedenis, Irak, Musea, Ottomaanse Rijk4 reacties

Tijdvak: 1850 na Chr. - 1900 na Chr.

1850-1875 na Chr.1875-1900 na Chr.

Een van de reliëfs uit Balawat: de capitulatie van Tyrus (British Museum, Londen)

Een van de wonderen van het British Museum is de zogeheten Balawat Gate. Het gaat om de poort van een Assyrische tempel. Als u het museum binnen gaat, is links de garderobe, en onmiddellijk daarna is de zaal met deze tempelpoort. Als u de Steen van Rosetta ziet, bent u al te ver doorgelopen. De Balawat Gate is gevonden door archeoloog Hormuzd Rassam.

Hormuzd Rassam

Het verhaal van de archeologie in het Ottomaanse Rijk wordt vaak verteld alsof het gaat over westerse avonturiers die in het oosten de fundamenten – in meer dan één betekenis – van de beschaving opgroeven. Onwaar is dat niet, incompleet is het wel, want er waren volop Ottomaanse archeologen, waarvan Osman Hamdi de bekendste is. Hormuzd Rassam, geboren in Mosul, was een ander.

Hij was een veteraan, die het metier had geleerd tijdens Layards eerste expeditie naar Nimrud, vervolgens had gestudeerd in Oxford, en had behoord bij Layards staf tijdens zijn latere expedities. Rassam vond onder meer het kleitablet met het Zondvloedverhaal (onderdeel van het Epos van Gilgameš), deze stèle en de Cyruscilinder.

Lees verder “De poorten van Tell Balawat” →

Faits divers (20)

On juni 13, 2024januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Geschiedenis, Ottomaanse Rijk, Oud Egypte5 reacties

Een deel van de Elgin Marbles (British Museum, Londen)

Een nieuwe aflevering van de onregelmatig verschijnende reeks “faits divers”, met ook deze keer een veelvoud aan onderwerpen. We gaan meteen van start.

Barry Kemp

In de eerste plaats: Barry Kemp is overleden. Hij heeft bijna een halve eeuw – zevenenveertig jaar, om precies te zijn – gewerkt in Amarna, de hoofdstad van Egypte ten tijde van koning Echnaton. Zoals de meeste oudheidkundigen van de vorige generatie lag zijn belangstelling in het laatste kwart van de vorige eeuw vooral bij de gewone mensen. Over de grote mannen en vrouwen was al te veel geschreven. Dat weerhield hem overigens niet om de monumentale architectuur van Amarna te conserveren, wat toch wel bij uitstek elitebouwwerken waren. Ook was hij, zoals zo veel archeologen, van mening dat onderzoekers wat meer tijd moesten besteden aan de materiële cultuur en wat minder aan de historische vragen. Kemps betekenis oversteeg dan ook de egyptologie. Voor iedereen die zich verdiept in de Oudheid, of dat nu Egypte betreft of een andere deel, en of dat nu gaat om archeologie of niet, is zijn boek Ancient Egypt. Anatomy of a Civilisation verplichte literatuur. Kemp werd vierentachtig.

Lees verder “Faits divers (20)” →

Faits divers (1)

On september 6, 2023januari 7, 2026 door Jona LenderinginBelgië, Iberië, Musea, Spanje, Wetenschapscommunicatie10 reacties

In beslag genomen Keltiberische helmen (© Policía nacional)

Dit keer: een gearresteerde museumdirecteur en een prijs voor wetenschapscommunicatie.

Zo af en toe lees ik iets waarvan ik denk: “dat verdient aandacht maar er zit net geen blogje in”. Ik denk er nu over dit soort zaken te ordenen in een onregelmatig verschijnende verzamelrubriek: faits divers. Dus vandaag, bij wijze van experiment, deel één.

Gearresteerde museumdirecteur

Nee, ik heb het niet over Hartwig Fischer, de directeur van het Londense British Museum. Die is niet gearresteerd. Hij is zelf opgestapt omdat hij signalen had genegeerd dat voorwerpen uit zijn collectie werden gestolen. Zijn inschattingsfout is eerder menselijk falen dan een misdrijf. Omdat het museum gewoon functioneren kan, is het eigenlijk een interne kwestie. Het had niet mogen gebeuren, zeker, maar groter dan dat is het niet.

Lees verder “Faits divers (1)” →

Geliefd boek: A History of the World in 100 Objects

On januari 6, 2021juni 3, 2023 door Huibert SchijfinCultuur2 reacties

Het door mij meest bezochte buitenlandse museum is het British Museum in Londen omdat ik regelmatig verbleef in de wijk Bloomsbury. Zalen in het museum zijn altijd druk, maar niet overal. Toen ik een keer op een doordeweekse dag de informatieve Money Gallery bekeek, waren de enige andere bezoekers aandachtige schoolmeisjes in de gebruikelijke schooluniformen.

Mijn allereerste bezoek was begin jaren zestig. Wat mij is bijgebleven waren de zalen met opgezette dieren die later naar South Kensington zijn verhuisd en de ingang tot de ronde leeszaal van de British Library. Tegenwoordig staat de voormalige leeszaal los in het midden van de overdekte binnenplaats en is de bibliotheek met zijn 150 miljoen documenten verhuisd naar een heel prettig gebouw naast het St. Pancras Station. Met die verhuizing kwamen er veel ruimte vrij en kon het museum opnieuw worden ingericht. Zo is de lange zaal waar de King’s Library werd bewaard veranderd in de interessante Enlightenment Gallery met objecten uit de periode van de Verlichting.

Lees verder “Geliefd boek: A History of the World in 100 Objects” →

Een archeologie-canon

On november 26, 2019januari 5, 2026 door Jona LenderinginArcheologie16 reacties

Zomaar eens een foto van een archeologische stratigrafie

Gisteren bood ik op deze plaats een overzicht van een kleine veertig dingen die mensen zouden moeten weten over geschiedvorsing. Aangezien de historische canon van Van Oostrom / Kennedy geschiedenis presenteert als het ene feit na het andere, wilde ik toch eens benadrukken dat geschiedenis ook een wetenschap is.

Een van de trouwste lezers van deze blog, CK uit het archeologisch en historisch zo rijke Nijmegen, wees me erop dat een archeologiecanon ook niet zou bestaan uit een lijst van losse opgravingen, maar uit een lijst van methodische en technische vernieuwingen. In een telefoontje bespraken we dat archeologen, doordat ze de wetenschappelijke dimensie almaar niet benoemen en zich verschuilen achter de monumentenwetgeving, zélf de reden zijn waarom een staatssecretaris van Cultuur zich afvraagt wat hij aan moet met musea vol opgegraven potten en pannen, waarom de limesvoorlichting zo verrekte contraproductief is, waarom een hoogleraar publiek begrip van wetenschap de raarste dingen kan vertellen over het Rijksmuseum van Oudheden en waarom De Volkskrant archeologie te onbelangrijk vindt om iets te rectificeren. Een Nijmegenaar herinnert zich natuurlijk ook de aquaductenaffaire en de affaire in de buurgemeente Cuijk.

Lees verder “Een archeologie-canon” →

Het British Museum

On juli 11, 2018januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Cultuur, Geesteswetenschappen, Geschiedenis, Klassieken, Musea, Toerisme, Verenigd Koninkrijk15 reacties

Elk museum heeft zijn charmes. Het Rijksmuseum van Oudheden, waar ik kind aan huis ben. Het kleine museum van Troyes, waar je wat oude meesters kunt zien én de grootste collectie meteorieten van het departement. Het museum van Hamadan omdat de directrice er altijd weer in slaagt iets nieuws te tonen. Het museum met de mozaïeken uit Zeugma, omdat, nou ja, omdat daar de mozaïeken zijn uit Zeugma. En het British Museum, waar ik weleens kwam met mijn voormalige Britse geliefde en mooie herinneringen aan heb.

De collectie zelf heeft echter óók wel wat en vandaag neem ik u mee langs enkele museumstukken. Om te beginnen het bekendste of beruchtste onderdeel: de Elgin Marbles, die u hierboven ziet, genoemd naar de Lord Elgin die ze naar Engeland bracht. Ze komen van de Parthenon-tempel in Athene, en Griekenland wil ze graag terug hebben; er is al een prachtig museum gebouwd voor wat ze daar aanduiden als de Parthenon Marbles. Dit beeldhouwwerk, zo betogen de Grieken, is werelderfgoed. Precies, antwoorden de Britten, en omdat het het erfgoed van de hele wereld is, kan het ook worden getoond in Engeland. Laat u door dat geharrewar echter niet afleiden. Dit is gewoon weergaloos mooi beeldhouwwerk en hierboven ziet u maar een heel, heel klein gedeelte.

Lees verder “Het British Museum” →

Betekenisloos mooi

On maart 29, 2016januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Geschiedenis, Museumstuk, Oud Armenië, Romeinse Keizerrijk, Turkije7 reacties

Tijdvak: 200 v.Chr. - 0 v.Chr.

0200-0175 v.Chr.0175-0150 v.Chr.0150-0125 v.Chr.0125-0100 v.Chr.0100-0075 v.Chr.0050-0025 v.Chr.0025-0000 v.Chr.

Ergens langs de weg van de Turkse havenstad Trabzon (het antieke Trapezos) naar de bovenloop van de Eufraat ligt Sadak. Het zou slechts een stoffig dorpje zijn, zo eentje waarvan er op de rand van Europa en het Midden-Oosten dertien in een dozijn gaan, ware het niet dat oudheidkundigen hier een Romeinse legioenbasis hebben geïdentificeerd. Daarvan zijn er wereldwijd slechts 107 bekend.

Het antieke Satala beheerste niet alleen de weg van de Zwarte Zee naar de Eufraat, maar ook die van de Anatolische hoogvlakte naar Armenië. De basis is ingericht door het Zestiende Legioen Flavia Firma, dat de tradities voortzette van het voormalige garnizoen van Neuss, dat tijdens de Bataafse Opstand was vernietigd. De overlevenden werden overgeplaatst naar de oostelijke grens en bouwden daar vanaf 72 het fort van Satala. Het is alleszins denkbaar dat er wat geromaniseerde Bataven hebben gediend.

Lees verder “Betekenisloos mooi” →

Venus van Milo

On december 27, 2015januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Frankrijk, Geesteswetenschappen, Geschiedenis, Hellenisme, Klassieken, Museumstuk, Oude Griekenland9 reacties

Tijdvak: 300 v.Chr. - 200 v.Chr.

0300-0275 v.Chr.0275-0250 v.Chr.0250-0225 v.Chr.0225-0200 v.Chr.

Het beeld hierboven – het derde in mijn eindejaarsreeks over museumstukken die niet waren wat ze leken – is wereldberoemd: de Venus van Milo. U mag ook “Afrodite van Melos” zeggen, wat wellicht passender is. Het is immers een Grieks beeld, gevonden op een Grieks eiland (Melos dus) en vooral: het speelt een rol in een discussie over welke Griekse kunst het waardevolst was. Om de inzet daarvan te begrijpen, moeten we even terug naar de achttiende eeuw, naar iemand over wie ik al vaker heb geblogd: Winckelmann, de man die de Griekse kunst in het middelpunt van de artistieke belangstelling plaatste. Omdat het kerstmis is en ik het mezelf niet moeilijk wil maken, citeer ik eerst mezelf.

Waarom was de absolute schoonheid ontstaan in Griekenland? Wat maakte dat land anders dan Egypte, Fenicië, Perzië en Etrurië? Winckelmann zocht het in het gematigde klimaat, waardoor de bewoners naakt konden sporten. Aangezien in gezonde lichamen gezonde geesten gedijen, ontwikkelden de Griekse kunstenaars een ongebruikelijk groot vakmanschap. Bovendien konden ze natuurlijk niet anders dan geïnspireerd raken door de aanblik van al die naakte atleten. Dezelfde gezonde geest bevrijdde zich bovendien, anders dan in de oosterse despotieën, van allerlei beperkende politieke tradities. Artistieke innovatie en vrijheid waren dus twee kanten van dezelfde medaille.

Lees verder “Venus van Milo” →

Zondvloed

On december 11, 2014januari 7, 2026 door Jona LenderinginArcheologie, Bijbel, Geschiedenis, Irak, Literatuur, Musea, Museumstuk1 reactie

Tijdvak: 1850 na Chr. - 1875 na Chr.

1850-1875 na Chr.

Het Zondvloedtablet (© Trustees of the British Museum) — Het tablet over de Zondvloed (© Trustees of the British Museum)

Karl Marx keek verstoord op van zijn werk. Aanzwellend rumoer in de gangen, slaande deuren en toen, opeens, een geheel ontklede man in de leeszaal van de British Library. Opwinding alom, kabaal, tot de naaktloper door bibliothecarissen werd overmeesterd en afgevoerd.

De echte opwinding moest toen nog komen. Vriendelijke suppoosten brachten de overspannen man naar zijn kleren, die hij bleek te hebben achtergelaten in de “Arched Room”, een vertrek in het British Museum waar ook tegenwoordig zachtaardige geleerden in diepe stilte kleitabletten bestuderen. Wat was er aan de hand, vroegen de geschokte heren. “Kijk dan!”, zal George Smith hebben gezegd, terwijl hij zijn overhemd aantrok. Zijn collega’s keken naar het kleitablet dat Smith tot enkele minuten daarvoor had zitten lezen. En toen zagen ze het. En hoewel ze hun kleren aanhielden, deelden ze in de opwinding.

Lees verder “Zondvloed” →

Museale gekte

On december 6, 2014mei 29, 2025 door Jona LenderinginCultuur, Geschiedenis, Klassieken, Musea, Oude Griekenland, Oudheid, Verbijstering3 reacties

Tijdvak: 2000 na Chr. - 2025 na Chr.

2000-2025 na Chr.

De mooie cultuur van de oude wereld, waarin zoveel dingen voor de eerste keer zijn bedacht, is van ons allemaal. U en ik, we mogen daar allemaal van genieten. Om ons nog meer te laten genieten, hebben we musea.

Alleen wordt dat genieten steeds lastiger. Steeds weer zijn er relletjes en incidenten. Neem het besluit van het British Museum, dat ik beschouw als een van de beste ter wereld, om het oude Griekse beeld van Ilissos uit te lenen aan de Hermitage in Petersburg. Dat museum bestaat 250 jaar en dat wordt op deze manier gevierd.

Lees verder “Museale gekte” →