Pamfylië: eigenlijk iedereen die zich met de Oudheid bezighoudt heeft er wel eens van gehoord, maar het is ook een onbekend gebied. Je rijdt er doorheen als je van oostelijk Turkije langs de kustweg naar het westen gaat. Voor toeristen is Aspendos vermoedelijk de voornaamste plek om te stoppen, wellicht gevolgd door een bezoek aan het museum van Antalya als er in die stad wordt overnacht.

Pamfylië is een kuststrook, gevormd door de afzettingen van drie rivieren: de Kestros, de Eurymedon en de Melas. Ze monden uit in de Middellandse Zee, die hier de Golf van Antalya wordt genoemd. In het westen ligt Lycië, in het noorden liggen nog altijd de dennenbossen van Pisidië en in het oosten gaat Pamfylië over in Cilicië. Het grensfort had een oude Luwische naam waarin de Grieken hun woord Korakesion hoorden, “kraaiennest”. Het is het huidige Alanya.

Wie er langs rijdt – dus zeg maar van Alanya naar Antalya – heeft de hele tijd rechts het Taurusgebergte. Landbouw vindt nog altijd plaats op de riviervlakte en op terrassen op de zuidelijke uitlopers van de bergen.

Het is verleidelijk om “Pamfylië” af te leiden van de Griekse woorden pan en fylè, zodat het “allestammenland” betekent. Misschien is het correct, maar het is niet ondenkbaar dat de bewoners zich in hun eigen, Anatolische taal ook al zoiets als “Pamfyliërs” noemden en dat de Grieken daaraan een gevatte uitleg hebben gegeven.

De Brons- en IJzertijd

De geschiedenis van Pamfylië begint al in het tweede millennium v.Chr., in de Bronstijd, als het deel uitmaakt van het Hittitische Rijk. De belangrijkste steden waren toen Estwediiys (later Aspendos) en Side. In de Zeevolkentijd desintegreerde het Hittitische centrale gezag, maar in het zuiden ontstond het koninkrijk Tarhuntassa, dat de tradities voortzette. We noemen dat Neo-Hittitisch. Ook Tarhuntassa ging echter ten onder. Toen de Rhodiërs in de zevende eeuw handelscontacten aanknoopten, heette het gebied al Pamfylië.

De havensteden Perge en Side werden belangrijke knooppunten en het rijke Pamfylië werd welhaast automatisch doelwit voor buitenlandse vijanden. De eersten die de kustplaatsen veroverden waren de Lydiërs. Het is zeker dat het gebied rond het midden van de zesde eeuw deel uitmaakte van het rijk van koning Kroisos, die zijn koninkrijk verloor aan de Perzische veroveraar Cyrus de Grote. Als we Herodotos van Halikarnassos mogen geloven, hoorde Pamfylië met Lycië, Karië en de Grieks gebieden in het westen van Turkije tot hetzelfde belastingdistrict.

Tussen Perzië en Griekenland

Zoals in elk gebied dat aan zee lag, was er Griekse culturele invloed. De handelscontacten bleven immers belangrijk. In 468-465 (het exacte jaar is niet bekend), versloeg de Atheense admiraal Kimon de Perzen aan de monding van de rivier de Eurymedon, waarna Pamfylië zich aansloot bij de Atheense alliantie, de Delische Zeebond. Toen Athene verzeild raakte in de Archidamische Oorlog (431-421), heroverden de Perzen hun voormalige bezit.

In de eerste weken van 333 v.Chr. trok de Macedonische koning Alexander de Grote door Pamfylië. Hij liet zijn vriend Nearchos achter als bestuurder, en die leverde goed werk. Het is een van de weinige gebieden die nooit in opstand zijn gekomen tegen de nieuwe heersers. Na de dood van Alexander (in 323) wisselde het gebied enkele keren van eigenaar. Side en Perge bleven welvarende steden, en er kwamen nieuwe belangrijke steden bij, zoals Syllion en Aspendos.

Destabilisering

In 188 v.Chr. versloegen de Romeinen de Seleukidische koning Antiochos III de Grote, die op dat moment heerste over onder andere Pamfylië. De Romeinen droegen het gebied over aan hun bondgenoot Pergamon, en koning Attalos II Filadelfos stichtte er in 150 v.Chr. een nieuwe havenstad: Attalia, ofwel Antalya. De nieuwe heersers lijken de productie van olijfolie te hebben gestimuleerd.

De neergang van het Seleukidische Rijk had belangrijke gevolgen. Het oostelijk Middellandse Zee-gebied was altijd beveiligd geweest door de Seleukidische zeestrijdkrachten, maar die vielen steeds verder weg. Dit is het moment waarop de Cilicische Piraten actief werden, met als voornaamste steunpunt het “kraaiennest” Korakesion. Dit dwong de Romeinen om in te grijpen. In 77 v.Chr. boekte admiraal Publius Servilius Vatia enige successen. Zowel Lycië als Pamfylië behoorden voortaan tot het Romeinse Rijk. Enkele jaren later rondde Pompeius de Grote de oorlog af.

Romeins Pamfylië

Wie zou Pamfylië besturen? Het hoorde nu eens bij de provincie Cilicië, dan weer bij de provincie Asia, vervolgens weer bij Galatië, en uiteindelijk schiep keizer Vespasianus (r.69-79) de provincie Lycia et Pamphylia. In 314 of in 325 werd deze provincie gesplitst en werd Pamfylië een zelfstandige provincie. Het is interessant dat het zo lang een eigen karakter heeft behouden.

De Romeinse periode kende een enorme economische en culturele bloei. Aspendos is beroemd om zijn piekfijn bewaarde theater, maar er is meer te zien uit deze tijd. Ik ben er zelf maar twee keer geweest: een keer toen we langs de kustweg reden, Aspendos en het museum van Antalya “deden”; de tweede keer met iets meer rust, maar opnieuw op doorreis. Als ik ooit een rijbewijs haal, staat dit gebied hoog op mijn verlanglijst.