Basiliscus

Inscriptie ter ere van generaal Basiliscus (Museum van Plovdiv)

In het museum van het Bulgaarse Plovdiv mag je, om redenen die vermoedelijk alleen de directie begrijpt, niet fotograferen. Gelukkig geldt dat verbod niet in het parkje dat dient als museumtuin. Ik bekeek bovenstaande steen destijds vluchtig, lang genoeg om te zien dat er twee talen en twee handschriften op staan en te concluderen dat ’ie op de foto moest. Dat was dat. Onlangs las ik de tekst ook en toen bleek dat dit toch wel iets bijzonders was.

Als je goed kijkt naar de onderste helft, zie je dat die ooit eveneens beschreven is geweest. De maker heeft een standbeeldsokkel met een oude inscriptie genomen, de letters weggebeiteld en er iets nieuws op gezet. Helemaal bovenaan deze stenen palimpsest is nog iets in het Grieks blijven staan, Ἀγαθῇ τύχῃ, een aanroep van het geluk die je op talloze antieke teksten vindt. En dan komt het!

Hic est quem cernis equitum
peditumque magister
consul patricius imperiiq(ue) parens.
Ipse triumphator (r)ediit nunc
victor ab orbe.
Gloria Romanis tu Basilisce
tuis.

Degene die je ziet is van de cavalerie
en de infanterie de commandant,
[en is] consul, patriciër en vader van het keizerrijk.
Deze man keert nu terug als triomfator,
overwinnaar van de hele wereld.
Jij, Basiliscus, bent je Romeinen tot roem.

Grappig genoeg kennen we deze officier: hij was een jongere collega van een zekere Leo, die in 457 tot keizer werd gekroond. De twee mannen waren trouwens niet alleen collega’s maar ook familie, want Leo was getrouwd met Basiliscus’ zus Verina. Met zulke connecties is het niet vreemd dat Basiliscus al snel een mooie positie verwierf in het rijksbestuur, in dit geval het bevel over een leger in Thracië. Dat maakte hem in feite verantwoordelijk voor de verdediging van de hoofdstad Constantinopel tegen “barbaren” die van over de Donau kwamen: een taak die een keizer graag neerlegde bij iemand die hij blindelings kon vertrouwen.

Of Basiliscus zo’n goede generaal was als bovenstaande inscriptie doet vermoeden, is onbekend. De tekst zelf bewijst niets: de productie van laut tönendes Nichts was destijds lopendebandwerk. Dat geldt ook voor het consulaat dat Leo zijn schoonbroer in 465 toekende: het zou een belediging zijn geweest als hij het niet had verleend. De drie aan Basiliscus toegewezen militaire overwinningen zijn interessanter. Minimaal wist Basiliscus de juiste mensen aan te trekken. Zijn voornaamste deugd was echter dat Leo hem blindelings kon vertrouwen.

In 468 besloot Leo dat het tijd werd Afrika te heroveren, waar een koning van Vandaalse afkomst, Geiserik, de macht uitoefende. Basiliscus was de aangewezen, betrouwbare man om de operatie te leiden. Het werd een fiasco, maar dankzij zijn zus was de keizerlijke ongenade slechts tijdelijk en toen Leo in 474 werd opgevolgd door de impopulaire Zeno, keek menigeen naar Basiliscus. In januari 475 besteeg hij de troon.

O ironie: zijn naam is Grieks voor “keizertje”. Enkele maanden later werd in Italië een jongen met de naam Romulus op de troon geplaatst en prompt werd diens officiële naam ook gereduceerd: hij was geen augustus maar een augustulus, “keizertje”.

Van beide heersers is weinig vernomen. In augustus 476 werd Basiliscus vermoord en keerde Zeno terug op de troon in Constantinopel. Anderhalve maand later kwam het bericht dat in Italië het West-Romeinse keizerschap was afgeschaft. Romulus Augustulus was zo onbeduidend dat men de moeite niet nam hem te vermoorden.

Basiliscus is vergeten, maar ergens in een parkje in Plovdiv staat dus de sokkel van een standbeeld voor een officier die, toen het monument werd opgericht, nog niet kon weten dat hij ooit het keizerlijk purper zou dragen. En in de inscriptie op die sokkel wordt een man geprezen die als weinig anderen verantwoordelijk is voor de desintegratie van de wereld die hem zo eerde.

[Dit was de 213e aflevering in mijn reeks museumstukken; een overzicht is hier. Voor meer Latijnse inscripties, zie de leuke nieuwe blog van Silvia de Wild.]

12 gedachtes over “Basiliscus

  1. Dirk

    Zijn bijzondere verantwoordelijkheid ontgaat me. Hij was maar anderhalf jaar keizer, en dan nog in Constantinopel, een rijk dat het nog 1000 jaar zou uitzingen. Hij lijkt me eerder een onbeduidend personage, een voorbijganger, niet in staat om het tij te keren, maar ook niet bijzonder schuldig aan het einde van het westelijke rijk. Tenzij je bedoelt dat die expeditie in Afrika verstrekkende gevolgen had, bijvoorbeeld in verspilling van middelen en mankracht.

        1. Is dat niet de kern van verantwoordelijkheid? Dat je beslissingen neemt in het bewustzijn dat je nooit alles kunt weten, dat er risico’s zijn en dat je erop kunt worden afgerekend?

          Ik neem bestuurders nooit kwalijk dat ze fouten maken. Dat is menselijk. Fouten ontkennen of goedpraten wat evident fout is, dát is kwalijk.

          1. mnb0

            Dan nog is hij verantwoordelijk voor het mislukken van de expeditie. Van daar naar “verantwoordelijk voor de desintegratie van de wereld die hem zo eerde” is een hele sprong. Ik geloof bepaald niet dat die desintegratie was voorkomen ware de expeditie een success geweest.

  2. huibree

    Ja, de directie van het overvolle museumpje in kwestie beschouwt exposeren als een minderwaardige nevenactiviteit naast hun wetenschappelijk onderzoek. Helaas. Want het is een prachtige collectie. Groeten uit Plovdiv 🙂

  3. Leuk stukje. Ik realiseerde me nog nooit de overeenkomst tussen Basiliscus en Augustulus.
    Maar is ‘basileus’ niet eerder synoniem met ‘koning’? Ik dacht (maar mijn kennis van Grieks is nihil) dat Augustus en Sebaste hetzelfde waren.
    Zo niet, dan zit er een leuk boekje in de pen: Basilicus en Augustulus waren een en dezelfde persoon natuurlijk! Net zoals Jezus en Caesar. 😉

    Ook twijfel ik aan dat Augustulus “officiële naam ook gereduceerd: hij was geen augustus maar een augustulus, “keizertje”.” Ik weet niet beter dan dat het joch altijd zo genoemd werd.

    1. Basileus is een gangbare vertaling van termen als Caesar en Augustus, zie bijv. Josephus. De Grieken lieten zich geen zand in de ogen strooien: een monarch was een monarch en ook al noemde die zich Caesar of Augustus, het was en bleef een koning.

      1. Gert

        Is dat echt een vertaling in Josephus, of gebruikt hij ze inwisselbaar? Op Romeinse munten komt ‘Basileus’ nl. niet voor als vertaling voor ‘Augustus’. Griekstalige omschriften hebben standaard ‘Sebastos’ of zelfs ‘Augoustos’.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s