Een tijdje geleden bezocht ik de expositie over de Azteken in het Wereldmuseum in Leiden (het oude Volkenkundig Museum). De precolumbiaanse cultuur was voor mij totaal vreemd. Het meest opvallend waren natuurlijk de mensenoffers, maar denk ook aan de maïsteelt, de sport, de harmonicavormige boeken, de mythologie, de wonderlijke namen. Maar er bleek meer archeologische informatie te zijn dan ik wist en er waren zelfs geschreven bronnen. Toegegeven, niet alleen de conquistadores maar ook de Azteken zelf vernietigden hun boeken, dus de geschreven informatie is helaas schaars. Dat wordt echter gecompenseerd doordat de afstammelingen van de precolumbiaanse gemeenschappen er nog altijd zijn. Trouwens, de afwezigheid van bronnen belet dat archeologen hun data een bepaalde kant op praten.
Kentheoretisch zijn de precolumbiaanse volken dus niet zo heel anders als de oude volken die op deze blog zo vaak aan de orde komen. Ook als het gaat om samenlevingstype, zijn er overeenkomsten. Vandaar dat ik me er wat in ben gaan verdiepen. Ik blogde al eens over mijn bezoek aan de collectie precolumbiaanse kunst in het Museum aan de Stroom in Antwerpen. En ik leerde onlangs iets interessants.
Vroege verstedelijking
Als het gaat om Mesopotamië en Egypte, dan voltrekt de ontwikkeling die resulteert in het ontstaan van de steden zich in de tweede helft van het vierde millennium v.Chr. Denk aan Uruk in het zuiden van Irak en aan Nekhen (Hierakonpolis), Nubt (Naqada) en Abdju (Abydos) in Egypte. In het Verre Oosten zou Chengtoushan nog ouder zijn, maar ik weet dat claims over China niet altijd kloppen en ik kan het niet beoordelen.
Hoe dat ook zij, de verstedelijking is onderdeel van het proces waarmee een gestratificeerde samenleving ontstaat. Eén van de grote oudheidkundige vragen is waarom dit is gebeurd en monocausale verklaringen zijn al heel lang uit de mode. Ik heb weleens geblogd over de systeemtheoretische kijk op de zaken. Onderstaand plaatje brengt een reeks processen in beeld die allemaal samenhangen.
In bovenstaand schema valt niet zeggen dat één factor doorslaggevend was, maar van links naar rechts bewegen we wel van een agrarische dorpssamenleving naar een complexe stedelijke samenleving.
Eén van de factoren die steeds wordt genoemd, is oorlog. Nu is dat een beetje een raar criterium, want als we een stad definiëren, wil de stadsmuur nog weleens een rol spelen. En dan heb je impliciet al aangenomen dat er sprake moet zijn van zowel oorlog als een vorm van leiderschap. Er is dus kans op cirkelredeneringen. Desondanks geldt oorlog als een van de factoren die de mensheid richting stedelijk leven deed gaan. Misschien niet helemaal logisch, maar het sluit aan bij de zelfpresentatie van de eerste vorsten. Ik heb er zelf nooit iets ongewoons aan gevonden. Het leek me geen voldoende maar wel een voorwaardelijke voorwaarde. Immers, je zou zeggen dat als er welvaart ontstaat, mensen jaloers zijn, je je verdedigen wil en één stadsvorst wil hebben.
Peru
Maar nu lees ik over de Caral–Supe-cultuur. Dat is een oude precolumbiaanse beschaving in Peru, grenzend aan de Stille Zuidzee. In datzelfde vierde millennium ontstonden ook hier stedelijke nederzettingen. Koolstofdateringen tonen dat Huaricanga stedelijk leven kende rond 3500 v.Chr. Caballete was een stad rond 3100. Aspero rond 3000. Her en der waren piramides, kleiner maar ouder dan de Egyptische; en er zijn in dit deel van de Peruviaanse kust meer steden geïdentificeerd dan in Sumerië, ook al zijn ze kleiner dan Uruk.
En het wonderlijke is: de steden en het koningschap lijken hier te zijn ontstaan zonder dat er een militaire aanleiding was. Stadsmuren, verminkte lichaam en wapens zijn nog niet gevonden. Deze precolumbiaanse steden lagen ook niet op goed verdedigbare plaatsen, zoals Byblos of Ugarit. Kortom, we concluderen dat oorlogsvoering niet alleen geen voldoende voorwaarde was voor verstedelijking, maar zelfs geen noodzakelijke voorwaarde. Je kunt vervelendere conclusies moeten trekken over de menselijke geschiedenis.
Misschien sla ik met het bovenstaande plank mis. Als het gaat om precolumbiaanse culturen, ben ik een betrekkelijke leek. Maar in elk geval zie ik een reden om theorieën over de eerste steden in de oude wereld – of beter, de niet als enige oude wereld – te bevragen.
Zelfde tijdvak
Hunebed van de dag: D42 (Westenesch-Noord)januari 6, 2022
Hunebed van de dag: D10 (Gasteren)oktober 9, 2021
Ha Jona, het boek Het begin van alles van David Graeber geeft een inkijk in samenlevingen die het eeuwenlang zonder strijd en zonder stratificatie deden, ook in grotere steden. Ik heb me door dit drammerige boek heengeworsteld. Het boek geeft veel voorbeelden van samenlevingen zoals je hierboven beschrijft en het maakt gehakt van de theorien van Yuval Harari. Ondanks de vooringenomenheid van de auteurs vond ik dit boek waardevol om te lezen.
Ik vond dit ook een interessant boek, hoewel ik het niet tot het einde heb volgehouden. Maar dat de vraag: hoe verhinder je dat de mensen die daar het minst voor deugen toch de macht grijpen, beantwoordbaar is, vond ik wel troostrijk, ook al hebben veel moderne staten dat antwoord niet paraat. In Sapiens ben ik veel minder ver gekomen. Toen ik in de gaten kreeg dat Hariri’s ongefundeerde beweringen niet over het veleden maar over het heden gaan heb ik het weggelegd.
Ik meen mij te herinneren dat er op Kreta steden zijn geweest zonder stadsmuren. Klopt dat? Zo ja, dan ontkrachten zij toch ook de stelling dat oorlog een noodzakelijke voorwaarde is voor verstedelijking?
Van Kreta is beweerd dat het vreedzaam was, maar dat blijkt niet waar.
Van de Maya’s ook. Waarschijnlijk willen mensen graag geloven in een verleden toen alles nog mooi was.
Zoiets. De mythe van de in harmonie met de natuur levende Indianen is even hardnekkig als de mythe van het vreedzame Mediterrane matriarchaat.
Oh, ik wil het ook graag geloven. Maar ja, feiten zijn feiten, ook onwelkome. Van de Maya’s wist ik wel dat ze oorlog voerden.
Ommuurde steden zijn sowieso zeldzaam in het oude Amerika. Cusco had geen stadsmuren, wel een fort waar in de opstand tegen de Spanjaarden nog fel om gevochten is.
In het noorden van Peru ligt Chachapoyas, wat wel een soort van muur heeft, maar ook de ligging in de bergen maakt het al tot een soort fort. Het werd pas eind 15e eeuw veroverd door de Inca’s.
“Immers, je zou zeggen dat als er welvaart ontstaat, mensen jaloers zijn, je je verdedigen wil en één stadsvorst wil hebben.”
Erg kort door de bocht. Je ziet ook sedentair vs. nomadisch, waarbij de agrarische samenleving zich gaat ‘ommuren’ tegen plunderaars.
In onze streken zijn oppida en ringwalburchten ontstaan uit vluchtburgen, die niet noodzakelijkwijs tot een stad hebben geleid.
De hierop volgende Romeinse steden begonnen allemaal als muurloze administratieve centra (soms juist in het dal onder die oudere oppida) maar kregen in tijd van oorlog weer muren.
Daarom: je kunt een verband leggen tussen steden en muren, maar niet tussen steden en oorlog.
Muren boden niet alleen bescherming tegen plunderaars maar gaven ook via poorten een mogelijkheid van toezicht op bezoekers.
Steden ontstonden toch ook op kruispunten van handelswegen, zonder dat daar direct een oorlog voor nodig was?
Dat er geen muren om die steden stonden, wil niet zeggen dat er geen oorlog gevoerd werd. Nog een kleinigheid: In Peru zeggen ze Peruano, in het Nederlands Peruaans, en het Engels Peruvian.
Om even door te gaan op Huibert; inderdaad, de muur biedt de mogelijkheid tot het controleren van wie binnenkomt, maar vanuit een ander perspectief biedt het aan de heerser (koning,…) van de stad ook de mogelijkheid tot een betere controle van wie in de stad leeft… aldus heeft het misschien ook een soort ‘regulerende factor’…
Ik zag net al een reactie dat het boek van Graeber en Wengrow zeker ook een andere visie geven op de ontwikkeling van culturen. In Mexico leefden er voor de Azteken veel andere volkeren die ook een soort van stadstaten hadden: altepetl. De Azteken hadden verschillende methoden om andere stadstaten en hen tribuut te laten betalen. Het ene was oorlog, maar er waren ook bondgenootschappen. Bijvoorbeeld met de stadstaat Texcoco. En dan heb je nog steden, zoals Teotihuacan, een oudere samenleving dan de stadstaat Tenochtitlan van de Azteken, dat een vrij platte organisatie kende en hun stad als een grote tempel had ingericht. Een totaal andere vorm van samenleven in een “stad”. Het boek van Graeber en Wengrow geeft zo meerdere voorbeelden.
Hier een docu over Caral Supe, het ‘verloren paradijs’ https://youtu.be/0q9GIwnmhcE?si=KWkrGrrqP-pkowhL
Een millenium van vrede….?
En waarom begon ‘de beschaving’ blijkbaar op meerdere continenten min if meer tegelijkertijd…?
Ik weet niet wat voor definitie van een stad hier toepasbaar is. Is een stad alleen een plek waar veel mensen bij elkaar wonen? Of ook een plaats met bepaalde publieke of private – voor zover je dat onderscheid in een premoderne samenleving goed kan maken – voorzieningen, bestuursorganen, religieus centrum e.d., of een plaats waar een X aantal voorrechten gelden zoals in de middeleeuwen? Misschien ook een plek waar mensen wonen die niet alleen een beroep hebben in de landbouw?
Pingback: Archaeology 2024-02-14 – Ingram Braun