[Negende van zeventien blogjes over Constantijn de Grote (r.306-337). Het eerste was hier.]

Terwijl Constantijn in Italië oorlog voerde tegen Maxentius stonden in het oosten Licinius en Maximinus Daia tegenover elkaar. De inzet: de verdeling van de gebieden waarover de overleden Galerius had geregeerd. Lactantius’ in 313 gepubliceerde De dood van de vervolgers biedt een verslag van de gebeurtenissen.

De auteur is geïnteresseerd in Gods rechtvaardige straffen, niet in de historische feiten. Dat is te merken. Het wreekt zich in het onderstaande citaat meteen aan het begin: in zijn beschrijving van de slag bij de Milvische Brug klopt bijvoorbeeld de datum niet (27 in plaats van 28 oktober). Ook overdrijft Lactantius de sterkte van Maxentius’ leger. Opmerkelijk is verder zijn bewering dat Maxentius de Sibyllijnse Boeken zou hebben laten raadplegen, een collectie orakels die de Romeinse autoriteiten uitsluitend raadpleegden bij religieuze aangelegenheden. Dat Maxentius deze zou hebben geconsulteerd in een militaire crisis suggereert dat Lactantius de verleiding niet kon weerstaan een grap te maken over een dubbelzinnig orakel. De vertaling hieronder komt uit Het visioen van Constantijn (2018) en is gemaakt door mijn coauteur Vincent Hunink.

Schilden met een christogram

Constantijn kreeg in zijn slaap een aanwijzing: hij moest het hemelse teken van God laten aanbrengen op de schilden en aldus slag leveren. Hij doet zoals hem is opgedragen: hij laat een gekantelde X met omgebogen bovenkant aanbrengen en verbeeldt zo Christus op de schilden. Gewapend met dat teken grijpt het leger de zwaarden. De vijand rukt op, zonder zijn keizer, en gaat de brug over. De linies raken slaags met gelijke fronten, aan beide kanten wordt gevochten uit alle macht, van wijken weten beide zijden niet.

In de stad breekt opstand uit. Er klinkt harde kritiek aan het adres van de leider (“verrader van het staatsbelang”) en zodra de mensen hem in het zicht krijgen – hij gaf circusspelen ter gelegenheid van zijn jaardag – roepen ze als uit één mond dat Constantijn niet te kloppen is.

Hevig ontdaan door die kreten maakt Maxentius zich uit de voeten. Hij roept een groep senatoren bij elkaar en geeft bevel de Sibyllijnse Boeken te raadplegen. Daarin leest men dat juist op die dag “de vijand der Romeinen zal omkomen”. Dat antwoord geeft hem hoop op de overwinning en zo treedt hij naar buiten, komt op het slagveld. De brug wordt achter hem verbroken. Als men dat ziet verhevigt zich de strijd, en de hand van God was boven de slaglinie. Maxentius’ troepen raken in paniek, hijzelf vlucht in allerijl naar de verbroken brug. En wordt daar door de massa vluchtenden verdrukt en de Tiber in gedreven.noot Lactantius, De dood van de vervolgers 43.44.

Droom in de nacht, visioen overdag

Zoals gezegd hebben oudheidkundigen dit verslag opgevat als bevestiging van wat Eusebios in 339 in zijn Leven van Constantijn zou schrijven: dat Constantijn voor de slag bij de Milvische Brug een christelijk visioen zou hebben gehad. Dat Lactantius het heeft over een droom in de nacht en niet over een visioen op klaarlichte dag, is bij deze interpretatie nog maar een eerste moeilijkheid. Ik zal in een volgend blogje uitleggen dat de droom een verzinsel is.

Een andere complicatie is dat Lactantius’ taalgebruik weliswaar suggestief is, maar dat er simpelweg niet staat dat Constantijn Christus was gaan vereren. Er staat slechts dat hij een ₽ op de schilden liet aanbrengen en dat dit Christus zou verbeelden. Het is opvallend dat de ₽ in de kunst uit Constantijns tijd vrijwel geheel ontbreekt, wat je niet zou verwachten als het teken, zoals Lactantius claimt, een rol heeft gespeeld bij Constantijns overwinning. (Een ander teken, ☧, zou populairder worden. Beide tekens staan bekend als christogram.)

De zonnecultus

Lactantius’ vermelding van een ₽ is echter interessanter dan ze lijkt. Als hij niet alleen de droom maar ook dit symbool had verzonnen, zou hij wel iets eenvoudigers hebben bedacht dan de complexe “gekantelde X met omgebogen bovenkant”. Dit suggereert dat Lactantius de ₽ niet heeft verzonnen en dat Constantijns soldaten het inderdaad hebben aangebracht op hun schilden.

Zo komen verschillende vragen op: wat bedoelde Constantijn ermee, hoe hebben de soldaten het uitgelegd en wat wilde Lactantius dat zijn lezers dachten? De antwoorden zouden simpel zijn als het teken destijds algemeen bekend was, maar ₽ en ☧ waren voor 312 niet gebruikelijk als christelijke symbolen. Ze zijn niet bekend uit opgravingen, geen auteur kent ze en bovendien: als zo’n symbool zou hebben bestaan, had Lactantius niet omslachtig hoeven uitleggen wat hij bedoelde.

Het komt in de oudheidkunde niet vaak voor, maar deze puzzel valt zowaar op te lossen. We kunnen althans een begin maken. Symbolen als deze zijn namelijk bekend uit de cultus van de zon. In de regio waar Constantijns familie vandaan kwam, Illyricum, waren weergaven van de zon in de vorm van een gestileerde vier-, zes-, acht- of zestienpuntige ster al gebruikelijk sinds de vijfde eeuw v.Chr. Er zijn allerlei varianten, zoals de populaire vierpuntige ster in een cirkel ⊕ en vier- of zespuntige sterren met een verlengde schacht waaraan een maansikkel was vastgemaakt, zoals ₽ en ☧. Het is mogelijk dat Constantijn heeft bedoeld dat hij zijn leger plaatste onder de bescherming van zijn zonnegod, dat zijn soldaten het ook zo hebben uitgelegd en dat het uitsluitend de interpretatie van Lactantius is dat Constantijn op deze wijze Christus op de schilden verbeeldde.

Gaan we verder, dan stranden we weer op de vertrouwde oudheidkundige problemen. We weten zo verdraaid weinig en we kunnen het nooit eens bij de betrokkenen navragen. We moet intenties van de mensen van weleer meestal afleiden uit de resultaten van hun handelingen. Zekerheid is daardoor zelden mogelijk, maar in dit geval staat wel vast dat Lactantius nergens onomwonden zegt dat Constantijn christen was geworden en dat het gebruikte symbool bekender is uit de zonnecultus dan uit het christendom. Dat is alles, maar dit is zeker: Lactantius biedt geen bewijs voor een bekering.

[Wordt vervolgd, maar nu eerst een stuk over Japan.]