Een mens heeft zijn favorieten. Voor sommige opgravingen heb ik een zwak. Een daarvan is Enkomi in het oosten van Cyprus. Niet alleen is de site archeologisch belangrijk, maar het onderzoek is ook nogal abrupt afgebroken toen Turkije dit deel van het eiland bezette. Daardoor ligt het terrein erbij alsof de archeologen nog bezig zijn (wat feitelijk ook zo is). Er is nog geen museum, er is nog geen uitleg, en de bewaker kijkt alsof hij nog nooit een bezoeker heeft ontvangen. Wat niet zo vreemd is, want Enkomi documenteert de Bronstijd en de Vroege IJzertijd, terwijl even verderop het veel toegankelijkere Salamis ligt. Eigenlijk liggen hier drie havensteden op een rij: Enkomi, Salamis en Famagusta.
Bronstijd
De oudste vondsten in Enkomi dateren uit het eerste kwart van het tweede millennium v.Chr. Dat is synchroon met het Egyptische Middenrijk, toen Enkomi handel dreef met Byblos. Enkomi zal een tussenhaven zijn geweest. Door vanuit Byblos over te steken naar Cyprus en daarvandaan naar het zuiden te varen, konden zeelieden de noordwaartse stroming voor de kust van het huidige Israël vermijden.
Uit de zeventiende en zestiende eeuw zijn minder vondsten bekend. Dat kan toeval zijn. Het is echter ook wat in Egypte de Tweede Tussenperiode heet; niet per se een periode van verval, maar wel een tijd van politieke verdeeldheid. Misschien nam de vraag naar importen af. In elk geval wordt Enkomi archeologisch weer “zichtbaar” in de tweede helft van de zestiende eeuw, nadat de koningen van de Achttiende Dynastie het land hebben veroverd. Zij hadden niet alleen Cypriotisch koper nodig, maar importeerden ook producten uit andere Mediterrane gebieden.
Onder de klanten zullen verder de steden van de Levant zijn geweest, zoals Ugarit, Byblos, Sidon en Tyrus. Ook de Mykeense Grieken waren aanwezig in Enkomi.
Enkomi, gunstig gelegen tussen drie werelddelen, werd een welvarende stad, die haar schatten beschermde met een indrukwekkende muur. Aan de binnenkant van het noordelijke deel waren werkplaatsen voor kopersmeden. Belangrijke gebouwen uit deze tijd zijn het “Huis van de Zuil” en het monumentale “Huis 18”. Verschillende graven uit de Late Bronstijd tonen de welvaart van de havenstad.
Alashiya
Egyptische, Ugaritische, Hittitische, Akkadische en Mykeense bronnen verwijzen naar een koninkrijk “Alashiya”, dat zeker op Cyprus lag. Ik blogde al eens over de correspondentie tussen de koning van Alashiya en de pas aangetreden farao Echnaton. Uit andere brieven blijkt dat de twee vorsten met name koper, zilver en ivoor uitwisselden.
Het is echter onduidelijk of Alashiya heel Cyprus besloeg of een gedeelte van dat eiland. Het is ook onduidelijk of Enkomi de hoofdstad was van Alashiya. Een stad genaamd Alassa (ten noorden van het moderne Limassol, het oude Amathous) is een andere kandidaat. Misschien is die locatie zelfs plausibeler, want Alassa ligt dichter bij de kopermijnen van het Troödos-gebergte.
Twaalfde eeuw
En nu wordt het interessant. Rond 1200 v.Chr. begon het Bronstijdsysteem uiteen te vallen in een proces dat we gewoonlijk associëren met de Zeevolken. Enkomi is een van de steden die in het eerste kwart van de twaalfde eeuw werden geplunderd. Het lijkt erop dat Mykeense aristocraten in deze periode, waarin de Griekse paleisburchten werden verlaten, zijn verhuisd naar Cyprus, dat ze immers al kenden door de bestaande handelscontacten. Ze vestigden zich bijvoorbeeld in Maa-Palaiokastro, niet ver van Pafos, in het westen van het eiland. Andere Mykeense migranten lijken zich te hebben gevestigd in het geplunderde Enkomi, samen met mensen uit Anatolië. Met degenen die de plundering hadden overleefd, herbouwden ze de stad volgens een schaakbordplan.
Wat ik steeds zo interessant heb gevonden: de neergang van de economie in de Zeevolkentijd trof weliswaar ook Enkomi, maar het leven ging ook bewijsbaar verder. Niet dat er niks aan de hand was. De stad was natuurlijk geplunderd, het Hittitische Rijk was verdwenen, Egypte was verdeeld, de vraag naar koper nam scherp af. De Bronstijd liep ten einde en de IJzertijd begon. Maar Enkomi paste zich aan. De haven functioneerde nog altijd. Huis 18, dat door brand was verwoest, kreeg nieuwe bewoners, die het huis repareerden en verkamerden.
Ook bouwde men nieuwe monumenten, zoals het Heiligdom van de Baar-god, die vernoemd is naar de bronsbaar die zijn voetstuk vormt. Mogelijk was dit de beschermer van de kopernijverheid en het is wellicht geen toeval dat zijn tempel niet ver lag van de plaats waar men koper bewerkte. Als Enkomi de hoofdstad van Alashiya was, documenteert het reisverslag van de Egyptische diplomaat Wen-Amun dat het land in deze tijd een koningin had.
Het einde kwam voor Enkomi na pakweg 1050 v.Chr., anderhalve eeuw na de Zeevolken. Na een aardbeving die de haven onbruikbaar lijkt te hebben gemaakt, vestigden de bewoners zich wat verderop, op een plaats die Salamis genoemd zou worden en zou uitgroeien tot een van de belangrijkste stedelijke centra van de oude wereld. De Salaminiërs vergaten Enkomi niet: hun koninklijke graven lagen langs de weg tussen de oude en de nieuwe nederzetting.
Tussen Oost en West
Een van de vele interessantste vondsten uit Enkomi is de “Zeus-krater”. Die is versierd met twee grote octopussen, maar er is ook een strijdwagen te zien: Griekse en oosterse motieven gecombineerd. Misschien is een van de personen op deze kruik de god Zeus, die een weegschaal vasthoudt waarmee het lot van de krijgers wordt bepaald, maar dat is minder zeker dan ik suggereerde in mijn eerdere blogje.
Ronduit prachtig is het beeld van de Gehoornde Godheid. Het lijkt gemaakt in Minoïsche stijl en stelt misschien Apollo Keraïtas voor, de “gehoornde Apollo”, die we kennen uit latere bronnen. Het is mogelijk dat we in Enkomi, bewoond door Mykeense kolonisten, de Bronstijd/IJzertijd-vormen zien van Griekse kunst die we beter kennen uit latere historische perioden.
Toch moeten we het Griekse karakter van Enkomi niet overdrijven. De beelden van zittende godheden uit Huis 18 passen weer beter in een oosterse context. Dit lijken weergaven van de oude oppergod El. We vinden ook bronzen stiertjes, waarvan we parallellen kennen uit de Levant (en het Bijbelverhaal van het Gouden Kalf). Een andere oosterse godheid uit Enkomi is de smiting god, die we goed kennen uit het Nabije Oosten en die we gewoonlijk identificeren met Baäl. Kortom: alles bij elkaar genomen biedt Enkomi een interessante mix van de Levantijnse en Griekse culturen. Vandaar dat ik het een leuke plek vind.
***
En o ja: ik organiseer in september een reis naar Cyprus, waarbij we Enkomi en Salamis zullen bezoeken. Er zijn nog vijf plaatsen vrij.
Zelfde tijdvak
Artemis van Efeseapril 14, 2023
De schijf van Faistosjuli 4, 2015
De Trojaanse Oorlog (7)december 25, 2016
Vraagje. Het Salamis op Cyprus zou gesticht zijn door Teucer, zoon van koning Telamon van het Griekse eiland Salamis en halfbroer van de grote Ajax, nadat Teucer op het Griekse Salamis terug kwam na de Trojaanse Oorlog maar verdreven werd door zijn vader omdat hij de dood van Ajax niet gewroken had. Dit is natuurlijk een legende. Weet u hoe het zit dat we zowel het Griekse Salamis en het Cypriotische Salamis hebben? Was één van de twee echt eerder dan de andere? Heeft de naam Salamis een algemene betekenis?
Ik weet dat werkelijk niet, maar ik weet wel dat de Griekse migranten in elk geval in later tijd graag namen van thuis meenamen naar andere gebieden. Dus de mensen uit Megara stichtten op Sicilië ook een Megara. Het was niet altijd de naam van de moederstad die ze meenamen; soms was er een overeenkomst in het landschap, zoals Piërië in Syrië, dat leek op het oudere landschap aan de voet van de Olympos.
Weten we iets over de talen die men in Alashiya sprak?
Nope.
Dat vreesde ik al.