Hoe Asmahan als geheim agent is gerekruteerd, en door wie, is niet helemaal duidelijk. Haar contactpersoon heette Napier, maar het is onbekend of die in dienst was van de Britse MI6 of het Franse BCRA. Vast staat dat ze eind mei 1941 spoorslags afreisde naar Jeruzalem, waar ze verbleef in het King David Hotel. De kranten in Caïro schreven over het onverwachte vertrek van de grote ster. Vervolgens reisde ze naar Transjordanië, stak de grens met Vichy-Syrië over en ontmoette daar haar ex Hassan al-Atrash.
Het staat vast dat ze hem ervan overtuigde dat hij partij moest kiezen voor de Britten en dat ze later terugkeerde met adviezen over de route die de Geallieerden in juni 1941 inderdaad volgden. Mogelijk om Asmahans reis geloofwaardig te laten lijken, hertrouwden de twee. De bruiloft werd groots gevierd, met allerlei internationale gasten – de geheime missie was hidden in plain sight. Een soort Gino Bartali.
Dit is zo ongeveer alles wat over Asmahans rol als geheim agent bekend is. Je kunt je afvragen of de prijs die twee vervreemde echtgenoten hebben betaald om een show op te voeren, niet te hoog is geweest. Al hoop je natuurlijk dat er oprecht wat liefde in het spel was. Je kunt je ook afvragen wat hun dochter ervan heeft gedacht. Vermoedelijk hebben er meer zaken op het spel gestaan, maar uit de aard der zaak kunnen we niet weten wat. Feit is dat Amal vernam dat in Beiroet mensen rondliepen met plannen haar te vermoorden en dat ze snel naar Transjordanië terugkeerde, te paard, dwars door de frontlinies.
Dubbelagent?
Na de bevrijding van Syrië en Libanon verbleef ze nog enige tijd bij haar man in Beiroet, maar er waren duidelijk problemen, wat leidde tot een tweede echtscheiding. Haar man haalde hun dochter op in Caïro; Amal zou het meisje nooit meer terugzien. Ze zou inmiddels stevig zijn gaan drinken.
Het is op dit moment dat ze besloot af te reizen naar Turkije, met als motief dat ze het land wilde zien waar haar vader als Ottomaanse bestuurder carrière had gemaakt. Het kan waar zijn, maar het werd uitgelegd als een poging contact te maken met de Duitsers. De Fransen lijken gedacht te hebben dat ze van doen hadden met een tweede Mata Hari, gemotiveerd doordat de onafhankelijkheid van Libanon en Syrië niet meteen was gerealiseerd. Erg plausibel is het echter niet dat Amal dubbelagente was. Welke informatie had ze aan de Duitsers kunnen doorspelen? Onvrede over de trage onafhankelijkheid ontstond pas later en kan het motief ook al niet zijn geweest.
Hoe dat ook zij, Amal werd eind 1942 tegengehouden en was niet langer welkom in Syrië. In Jeruzalem nam ze haar intrek in de koninklijke vertrekken van het King David Hotel, waar ze een schandaal veroorzaakte toen ze weigerde die te ontruimen toen de Egyptische koningin-moeder arriveerde. Een druzische prinses was toch niet minder dan een oud-koningin? Sterallures, zeker, maar het werd ook uitgelegd als het gedrag van iemand die haar morele kompas kwijt was.
Dood
Ze kreeg geen visum voor Egypte en hertrouwde daarom met een Egyptenaar, Ahmad Salim, die ze daarvoor betaalde. Het was geen gelukkig huwelijk; we weten van vechtpartijen. Terwijl de migratiepapieren werden geregeld, bezocht ze Beiroet, waar ze een moordaanslag overleefde. Het is onbekend wie er achter zat.
Een prinses, een dubbele echtscheiding, alcohol, een schandaal in Jeruzalem, een moordaanslag: publiciteit genoeg, een riant voorschot voor een nieuwe film volgde. Maar die kwam nooit af. Op 14 juli 1944, kort na een gewelddadige ruzie met haar tweede echtgenoot, ging Asmahan met haar vriendin Mary Qilada op reis naar Ras el-Bar, een havenstadje dat u wellicht kent onder de middeleeuwse naam Damietta. Op het spoorwegstation bleek echter dat de gereserveerde coupé niet gereed was, waarop de twee vrouwen naar huis terugkeerden en Asmahans chauffeur vroegen om hen te rijden. Het was zo’n auto met twee deuren, waarin de stoelen naar voren worden geklapt om mensen plaats te laten nemen op de achterbank. Daar las Asmahan een roman van Colette.
Terwijl ze langs een kanaal reden, vertraagde de auto. De chauffeur sprong eruit, de wagen rolde van de helling naar beneden, en de twee vrouwen slaagden er niet in om weg te komen uit de zinkende auto. De chauffeur is nooit meer gezien; Asmahan werd in Caïro begraven.
Geruchten
De geruchten waren onvermijdelijk, maar we weten slechts één ding zeker: dat iemand Asmahans chauffeur opdracht heeft gegeven haar te doden en dat die opdrachtgever de middelen had de chauffeur te verbergen. Het moet bovendien een plan van de lange adem zijn geweest, want de chauffeur kon niet weten wanneer de gelegenheid zich zou voordoen.
Umm Kulthum is weleens genoemd als degene die de opdracht gaf. Ze had de contacten, maar het is niet plausibel dat haar artistieke rivaliteit zo ver is gegaan. Amals echtgenoot had misschien een motief maar niet de middelen om de chauffeur om te kopen en weer te laten verdwijnen. Dat geldt eveneens voor haar ex-man, die enorm eerverlies had geleden door de dubbele echtscheiding, maar geen netwerk in Egypte bezat. De Britse of Franse inlichtingendiensten kunnen het gerucht hebben geloofd dat ze contact wilde maken met de Duitsers, maar deze theorie veronderstelt dat Amal geheimen kende die ze zou kunnen delen. We hebben echter weinig aanwijzingen dat ze een grotere rol heeft gespeeld dan alleen maar bemiddeling tussen de Britten en de druzen.
Wat blijft is een mysterie, vandaag alweer tachtig jaar oud.
Literatuur
- Sherifa Zuhur, Asmahan’s Secrets. Woman, War, and Song (2000)
PS
Vandaag bestaat deze blog dertien jaar. Als u dit dagelijkse schrijfsel waardeert, overweeg dan een donatie. En voor de donateurs: dank voor jullie ondersteuning!
Zelfde tijdvak
Oorlog in Nijmegen (10)mei 4, 2020
De vooringenomenheid van maarschalk Zjoekovdecember 18, 2021
Meer kwakende kikkersjuni 25, 2012
Als het niet bekend is hoe ze geheim agent is geworden en als ook niet bekend is of ze wel of geen grote geheimen kende, dan was ze een goede geheim agent.
Wat een leuk onderwerp! (De moord niet natuurlijk.)
Het geeft wel te denken dat in 80 jaar blijkbaar niemand in memoires of zo een boekje heeft open gedaan over al die geheimen. Misschien was er wel veel minder aan de hand. Was ze wel echt een geheim agent? Had de moorddreiging met haar persoon te maken (de onteerde ex-man) of haar familie? Was het echt zo moeilijk voor een schuldige chauffeur om ergens onder een valse naam onopgemerkt verder te leven (1944, kom op mensen).