In het vorige blogje legde ik uit dat het archeologisch onderzoek onder de Sint-Paulus buiten de Muren niet hielp om vast te stellen of Paulus na zijn gevangenschap in Rome in die stad was gebleven. De traditie geeft echter een duidelijk antwoord: Paulus is onthoofd tijdens de vervolging door Nero, die plaatsvond na de grote brand van Rome. Die woedde in de zomer van 64 en afgaand op het verslag van Publius Cornelius Tacitus liet de keizer enkele christenen levend verbranden. De bevolking, voegt Tacitus toe, was verontwaardigd over deze onmenselijke straf. Er is geen vermelding van Paulus.
Clemens en Ignatius: geen Rome, geen Nero
De marteldood van Paulus is echter in een oude bron vermeld: de Eerste Brief van Clemens. Die dateert vermoedelijk uit de laatste jaren van de eerste eeuw, misschien een tikje later.
Door jaloezie en afgunst werden de grootste en rechtvaardigste steunpilaren van de kerk vervolgd en vochten zij tot de dood toe. Laten we de goede apostelen voor ogen houden: Petrus, die vanwege onrechtvaardige jaloezie niet één of twee, maar vele beproevingen onderging, en nadat hij zo zijn getuigenis had afgelegd, naar de glorieuze plaats ging die hem toekwam. Door jaloezie en strijd wees Paulus de weg naar de prijs van volharding; zevenmaal zat hij in de boeien, hij werd verbannen, hij werd gestenigd, hij was een verkondiger zowel in het Oosten als in het Westen, hij verwierf de edele roem van zijn geloof, hij onderwees de hele wereld in gerechtigheid, en toen hij de grenzen van het Westen had bereikt, legde hij zijn getuigenis af voor de heersers, en zo verliet hij de wereld en werd hij opgenomen in de Heilige Plaats, het grootste voorbeeld van volharding.noot
Deze christelijke auteur, één generatie na de gebeurtenis, kon het martelaarschap van Paulus dus bekend veronderstellen. Maar Clemens noemt noch Rome, noch Nero, en als je alleen de twee Bijbelteksten zou kennen die ik aanhaalde in de eerste alinea van het vorige blogje, zou je concluderen dat Paulus verder is gereisd naar Spanje en daar aan zijn einde gekomen.
Iets jonger (vermoedelijk) is de Brief aan de Romeinen van Ignatius van Antiochië, die in Syrië gevangen is genomen en op transport is gezet naar Rome. De arrestant schrijft dat hij hoopt door de beesten te worden verscheurd en zegt verder dat hij zijn Romeinse penvrienden geen instructies zal geven, zoals Petrus en Paulus deden. De vergelijking impliceert dat de apostelen zijn gemarteld, en dat de ontvangers van de brief dat wisten. Het enige dat dus vaststaat is dat ten tijde van Domitianus en Trajanus bekend kon worden verondersteld dat Paulus gewelddadig ter dood was gebracht.
Het begin van de traditie
We moeten, als ik het goed zie, ongeveer driekwart eeuw wachten op de volgende aanwijzing: de tekst die bekendstaat als Handelingen van Paulus. Deze tekst is fragmentarisch bekend, maar het slot is overgeleverd en bevat voor het eerst de elementen die we herkennen uit de latere traditie: Paulus is in Rome, waar hij op last van Nero wordt onthoofd. De aanleiding is dat hij een hoveling uit de dood heeft opgewekt (het verhaal is een kopie van een incident genoemd in de Handelingen van de Apostelennoot) waarna Nero onderzoek instelt. Paulus legt uit dat de wereld door vuur zal worden verwoest (ekpyrosis), waarop Nero de apostel laat onthoofden en enkele christelijke soldaten laat verbranden. Sommige Romeinen protesteren. Daarna verschijnt Paulus nog eens aan Nero en diens hoffilosofen en ook aan enkele rouwende christenen.noot Hier ontstaat dus de traditie, en over de datering weten we alleen dat deze tekst kort voor 200 is geschreven, aangezien Tertullianus de tekst, volgens hem recent gepubliceerd, veroordeelt.
Even later, begin derde eeuw, is er een kort fragment van Gaius, dat wordt geciteerd in de Kerkgeschiedenis van Eusebios van Caesarea. Ik heb het al eens eerder vermeld:
Ik kan je de trofeeën van de apostelen aanwijzen. Als je de moeite neemt de Vaticaanse Weg of de weg naar Ostia te nemen, zul je de trofeeën zien van degenen die de kerk stichtten.
Dit is consistent met de locatie van de twee basilieken, de Sint-Pieter en de Sint-Paulus. Ik zie geen reden te betwijfelen dat Constantijn de Grote de kerken heeft laten bouwen op plaatsen die in de tweede eeuw al werden vereerd.
Impasse
Toen ik dit blogje begon te schrijven, ging ik ervan uit dat de interpretatie er een zou zijn zoals die rond Petrus in Rome: eigenlijk weten we alleen dat hij ter dood is gebracht, maar naarmate de tijd verstrijkt, worden de verhalen steeds preciezer. Mensen waren ontevreden met het weinige dat ze wisten en voegden steeds meer details toe. Die interpretatierichting maakt Petrus’ verblijf in Rome net zo verdacht als de steeds nauwkeurigere locatie van Tartessos en de groei van het sprookje van Archimedes’ brandspiegels. Ik vermoedde dat het met Paulus niet anders zou zijn: steeds meer details en de verdenking dat alles bedacht is door mensen die ontevreden waren over het weinige dat ze wél wisten. Zo werkt legendevorming nou eenmaal.
Maar nu ik eens rustig kijk naar de Handelingen van Paulus, krijg ik toch een andere indruk. De auteur van die late bron lijkt onafhankelijk van Tacitus een herinnering te bewaren aan een gebeurtenis waarbij Nero enkele christenen liet verbranden en de stedelijke bevolking protesteerde. De auteur van de Handelingen van Paulus lijkt niets te weten van de stadsbrand en verklaart de vorm van de executies daarom vanuit Paulus’ aankondiging van een wereldbrand. We hebben, lijkt mij, minimaal een onafhankelijke traditie voor Nero’s executies.
Dat maakt de opmerking dat ook Paulus toen om het leven kwam, misschien net een tikje plausibeler. Deze auteur wist blijkbaar iets over de gebeurtenissen van een eeuw daarvoor. Het is echter geen doorslaggevend bewijs voor Paulus’ dood in Rome.
Pleit dit vóór de traditie, er pleit ook iets tegen. Het gebeente in de sarcofaag is te jong. Dat betekent dat er in de tweede eeuw geen herinnering was aan het feitelijke graf. Het kan dus zijn dat Paulus is gedood in Spanje, want 1 Clemens laat zich moeilijk anders lezen. Het kan echter óók zijn dat Clemens die westelijke dood vermeldde omdat hij had gelezen dat Paulus het voornemen had naar Spanje te reizen.
De conclusie van deze twee blogjes is dus dat we niet kunnen aannemen dat Paulus ten tijde van Nero in Rome is gedood, maar dat we ook niet kunnen aannemen dat het niet zo was. Zoals zo vaak: we weten het niet.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Ontcijferd: Kryptisch-B
Antonius Felix
De synagoge
Wat daar ook van zij: de Tongerse Paulus heeft mooie schoenen aan. Het model doet een beetje denken aan ouderwetse palladiums (merk), maar voor hetzelfde geld zijn het lage schoenen met sokken. Voor een sandaal met vlechtwerk lijkt het wat grof. Juist dat soort details maakt zo’n afbeelding interessant. Is het ivoor?
Ik geloof dat het ivoor is ja.
Als jongere bronnen meer en/of andere details geven, hoeft dat, lijkt mij, niet te betekenen dat er details zijn bij verzonnen. Dat lijkt me bij dit soort teksten zelfs minder aannemelijk. Jongere auteurs kunnen zich natuurlijk ook gebaseerd hebben op bronnen die ons niet zijn overgeleverd.
Maar dat is wat we in bronnenonderzoek dus juist wel zien. Latere auteurs gaan (net als moderne regisseurs) ‘op de schouders staan’ van vroegere auteurs en passen het verhaal iets of meer dan iets aan.
Natuurlijk kunnen er ‘verloren bronnen’ zijn, maar zonder aanwijzingen mag je als onderzoeker daar niet zonder meer vanuit gaan. Als bijvoorbeeld 90% van een verhaal niet afwijkt, wordt het onaannemelijk dat de rest nieuwe betrouwbare informatie is. Koppel dat aan een steeds jongere versie van het verhaal en de kans dat er een oude, door niemand anders geciteerde, bron zou hebben bestaan wordt astronomsch klein.
Ik denk daar dus anders over.
(Bij het Eusebius-citaat is trouwens per abuis verwezen naar Clemens.)
U negeert twee zaken.
“naarmate de tijd verstrijkt, worden de verhalen steeds preciezer.”
1. Er is een patroon. Naarmate de bronnen jonger zijn wordt er meer info toegevoegd. Volgens uw methode vereist dat niet één maar vele onbekende bronnen.
2. Het voorbeeld van de Brandspiegels van Archimedes (die technisch onmogelijk zijn) toont aan dat uw methode onbetrouwbaar is. Want die leidt tot de conclusie dat er vele onbekende bronnen zijn die Archimedes het onmogelijke hebben zien doen. Belieft het u dit te negeren om wat voor reden ook dan begaat u de Ad Hoc drogreden.
Dat uw methode onbetrouwbaar is wil niet zeggen dat de conclusie onjuist is in het geval van Paulus, alleen maar dat we geen conclusie kunnen trekken.
Fascinerende relaas over een fascinerend persoon en een fascinerende periode!
Als ik eens wat aannames op elkaar mag stapelen m.b.t. de grote brand & geëxecuteerde christenen, doemt een even curieuze als betwistbare conclusie op.
Eerst feiten (of m.o.m. als zodanig te zien):
1. Anno 60 AD vormde de idee van een spoedig einde der tijden een belangrijk theologisch axioma.
-Aanname 1: men werd christen (of overwoog dat) omdat men verwachtte dat einde mee te zullen maken.
2. Vlg – naar ik meen – Suetonius waren christenen enkele jaren voor de brand verbannen uit de stad Rome (> 90% van de lezers zal weten wat dat inhield).
3. Op iedere exclusieve christen had je een veelvoud aan halve christenen, heidenen die het Christendom best interessant vonden en wijfel-christenen.
– Aanname 2: mu.v. wellicht die exclusieven, zal het gros der overigen in de stad gebleven zijn en allicht voor een ‘low profile’ hebben gekozen (voor de zekerheid extra bokje offeren aan Jupiter etc.).
– Aanname 3: het gros van bovengenoemde personen was bekend met de ideologie van het martelaarschap (standvastigheid). (Dit is m.i. de meest twijfelachtige aanname).
Verbeeld u zich eens zo’n halve christen te zijn die gelooft, maar ook regelmatig offert aan Jupiter en het soms gewoon even niet weet. En dan vliegt de stad in brand en u bent getuige van de hel op aarde. Grote kans dat u dat als het Einde der Tijden zult zien (een x-percentage zal dat allicht zo gezien hebben). Zo ja, dan zal u zich gedwongen voelen uw ‘low profile’ weg te doen en u nadrukkelijk als een overtuigd en exclusief en standvastig christen te manifesteren: “bekeert u, bekeert u, het einde der tijden is hier!”.
Het is niet ondenkbaar dat u daarmee uw stadsgenoten zult hebben gestoord bij hun bluswerkzaamheden. En idem dat u zich bij delen van de bevolking intens gehaat zal hebben gemaakt.
Toegegeven: het op elkaar stapelen van aannames is als het op elkaar stapelen van slagroomtaarten waardoor een weinig smakelijk ogende, in elkaar gezakte puree overblijft.
PS: van de weeromstuit het Penguin boekje ‘Early Christian Writings’ (vertaling Maxwell Staniforth) uit de kast gepakt t.b.v. herlezing. Een aanrader, m.n. de brief van een NN auteur aan ene Diognetus.
Ik sluit het niet uit, maar ik accepteer het ook niet zonder meer.
Beste allen,
Ter aanvulling, misschien kent niet iedereen dit:
Ver buiten het centrum van Rome, in de buurt van EUR, is een kerkencomplex, l’Abbazia delle Tre Fontane. Overigens een heerlijk rustige en sfeervolle plek.
https://ciaotutti.nl/reizen-door-italie/rome/abbazia-delle-tre-fontane
In één van de drie kerken daar, de Santa Maria Scala Coeli, wordt een crypte aangewezen waar Paulus gevangen zou hebben gezeten.
De interessantste kerk, de San Paolo al Martirio, is gebouwd op de plaats waar Paulus onthoofd zou zijn. Volgens de overlevering stuitte het van de romp gescheiden hoofd van Paulus drie keer op de grond, waarna op elk van die drie plaatsen een bron ontsprong. Deze plaatsen worden in de kerk aangewezen.
Hier ontleent het complex zijn naam aan.
Op de gebruikelijke Italiaanse wijze wordt dit ‘feit’ in de kerk duidelijk gemaakt.
Ook de zuil waaraan hij vastgebonden zou zijn geweest, is er te bewonderen.
Het complex ligt langs de Via Laurentina, die in de oudheid mogelijk dezelfde was als de Via Ardeatina.
Het lijkt me dat niet meer valt na te gaan in hoeverre dit de plaats van de onthoofding zou kunnen zijn. Waarom is de basiliek gewijd aan Paulus dan 3 km verderop langs de Via Ostiense gebouwd?
Hoe dan ook, het is een fijne plaats om een paar uurtjes door te brengen, ver van de drukte van Roma Centro. Ik was er in het voorjaar, vrijwel als enige.
Joost van Leeuwen
Het is een prachtige plek. Ook leuk is de inscriptie van Anacletus II, de joodse paus.