Op het Forum van Trajanus, waarover het vorige blogje ging, stond een van Romes beroemdste en best bewaarde monumenten: de achtendertig meter hoge erezuil die de verovering van Dacië herdacht. De bouwinscriptie noemt echter een andere reden voor de oprichting:
Aan Imperator Caesar Nerva Trajanus, zoon van de vergoddelijkte Nerva, overwinnaar van de Germanen, overwinnaar van de Daciërs, opperpriester, in het zeventiende jaar van zijn bevoegdheid als volkstribuun, zesmaal uitgeroepen tot Imperator, zesmaal consul, vader des vaderlands, geschonken door Senaat en Volk van Rome, om aan te geven hoe grote hoogte berg en terrein met zoveel inspanningen is weggegraven.noot
Al in de Oudheid was de betekenis van deze woorden onbegrepen. Ook de geschiedschrijver Cassius Dio geeft in zijn Romeinse geschiedenis een onjuiste verklaring:
Trajanus stichtte ook bibliotheken en op het naar hem genoemde Forum richtte hij een geweldig hoge zuil op, zowel om zelf in begraven te worden als om te herinneren aan zijn werk op dat Forum. Want dat hele heuvelachtige terrein had hij zo diep laten afgraven als de zuil hoog is.noot
De Dacische slaven hebben op deze plaats inderdaad een uitloper van het Quirinaal weggegraven. Het hoogteverschil is te merken bij het beklimmen van de nabijgelegen trap naar de Via 4 Novembre. Maar de heuvel was zeker niet zo hoog als de zuil. Ruïnes in de omgeving (zoals de resten van de republikeinse stadsmuur op het Largo Magnanapoli) bewijzen dat het antieke maaiveld lag op hooguit de helft van de hoogte van de zuil. Toch was de doorbraak tussen enerzijds het dal tussen Capitool, Velia en Fagutal en anderzijds het Marsveld een enorme arbeid die met deze zuil passend werd herdacht.
Het graf van Trajanus
In de zuil van Trajanus, gemaakt van Carraramarmer, was een wenteltrap naar de top, waar vroeger het standbeeld stond van de keizer. Van een munt weten we dat het beeld de vorst toonde in militair tenue, met een speer in zijn linkerhand en de rechterarm uitgestrekt naar het Capitool. Binnenin de zuil lag, aldus een melancholieke opmerking van Cassius Dio, het graf van de keizer:
Het gebeente van Trajanus werd bijgezet in zijn zuil, en de zogeheten Parthische Spelen werden nog een groot aantal jaren gevierd. Maar later werd ook dit gebruik, zoals zo vele andere, afgeschaft.noot
De zuil is vooral beroemd om het reliëf dat zich er als een spiraal omheen wikkelt. In 114 scènes wordt verslag gedaan van Trajanus’ veroveringen. In totaal zijn niet minder dan 2600 zorgvuldig uitgehouwen figuren te zien en de keizer is zestig keer afgebeeld. De details van het reliëf op de zuil zijn tegenwoordig slecht zichtbaar. Wie ze wil bestuderen, kan het beste de afgietsels bekijken in het Museo nazionale della civiltà romana.
Toegangspoort
In de Oudheid kon men de zuil eenvoudiger zien, omdat ze aan vier zijden werd omgeven door openbare gebouwen met balkons. In het zuidoosten lag de Basilica Ulpia, in het noordoosten en zuidwesten waren bibliotheken, terwijl in het noordwesten een toegangspoort lag.
Een van de pilaren van die poort, vervaardigd uit Egyptisch grijs graniet, ligt aan de voet van de Trajanuszuil. Een munt toont dat boven de zuilen een vierkante opbouw verrees waarin waarschijnlijk de adelaar prijkte die tegenwoordig is opgesteld in het voorportaal van de SS. Apostoli. Op de bovenbouw stond een beeldengroep die enigszins doet denken aan die op de Basilica Ulpia: in het midden reed de keizer in een zesspan, geflankeerd door soldaten met speren, trofeeën en op de hoeken twee ongeïdentificeerde standbeelden.
Tot slot
Het Forum van Trajanus is de hele Oudheid door in gebruik gebleven, al is, zoals gezegd, sculptuur verwijderd om de Boog van Constantijn te versieren. Constantijns zoon Constantius II bezocht het forum in 357.
Toen hij aankwam bij het Forum van Trajanus, een bouwwerk dat onder de hele hemel zijn gelijke niet heeft en dat, naar men zou denken, zelfs door de goden wordt bewonderd, bleef hij in verbijstering als aan de grond genageld staan, om het gigantische complex, dat elke beschrijving tart en dat geen sterveling ooit nog zal evenaren, op zich te laten inwerken. Nadat hij de hoop had laten varen dat hij ooit zoiets zou kunnen bouwen, zei hij dat hij alleen het paard van Trajanus, dat midden op het plein staat en de vorst zelf draagt, wilde en kon namaken. De Perzische prins Hormizd, die in de buurt stond, antwoordde hem met de geestigheid die zijn volk eigen is: “Laat dan eerst, majesteit, een geschikte weide aanleggen als u kunt, zodat het paard dat u wilt maken even vrijuit kan lopen als het dier dat we hier zien.” Toen hem werd gevraagd wat hij van Rome dacht, antwoordde hij dat één ding hem goed deed, namelijk dat hij had ontdekt dat ook hier de mensen sterfelijk waren.
De keizer, die alles in opperste verbazing had gadegeslagen, beklaagde zich dat de godin van de Faam óf incompetent óf jaloers was. Immers, altijd overdreef ze, maar bij het beschrijven van de bezienswaardigheden van Rome was ze toch tekortgeschoten.noot
Zelfde tijdvak
De essenen en de Dode-Zee-Rollendecember 17, 2023
De limes aan de Beneden-Donauseptember 8, 2014
Boos kindjanuari 5, 2020
Die zuil heeft de tijd goed doorstaan. Waar zoveel is omgevallen en moedwillig afgebroken moet dat als uitzonderlijk worden beschouwd.
Een deel van de verklaring is dat paus Gregorius de Grote zó onder de indruk was van Trajanus, dat hij God verzocht om Trajanus opnieuw tot leven te brengen, zodat hij hem kon dopen. Om die reden vinden we Trajanus in Dantes Goddelijke Komedie in de hemel, in dat visioen van die adelaar. De zuil van Trajanus was daarmee dus een christelijk monument.
Het Victoria & Albert heeft een mooie collectie afgietsels in gips. onder andere de zuil van Trajanus, Als u er toch bent een goede gelegenheid om de zuil heel gedetailleerd te bekijken.
Pingback: Archaeology 2024-08-17 – Ingram Braun