Het is de Week van de Klassieken: een ongezochte aanleiding om aandacht te besteden aan een van de beroemdste monumenten van Rome. De boog van Constantijn dus, niet ver van het Colosseum. Niet alleen is de boog beroemd, ze is ook een van Romes interessantste monumenten. Al in de zestiende eeuw wist de Italiaanse kunstenaar Giorgio Vasari (die van de kunstenaarsbiografieën) dat de boog reliëfs bevatte uit oudere monumenten.

De boog is opgericht in 316. Op 25 juli van dat jaar brak Constantijns tiende regeringsjaar aan en deze decennalia, zoals dat dubbele lustrum heette, moesten gevierd. Tot de geschenken die de keizer bij de feestelijkheden uitdeelde, behoorde onder meer de fenomenale Leidse Constantijncamee. Omdat de Romeinen vierden dat er allerlei moois was bereikt, is dit dus geen triomfboog maar een ereboog.

Burgeroorlog

Voor zover de afbeeldingen concrete gebeurtenissen weergeven, zijn het geen buitenlandse oorlogen waarvoor een keizer een triomftocht mocht houden, maar gebeurtenissen uit de oorlog tegen Constantijns rivaal Maxentius. Er zijn dus kleine reliëfs van een leger op mars, de belegering van Verona, de slag bij de Milvische Brug en de intocht in Rome.

Het opschrift gaat ook niet over buitenlandse overwinningen maar over een gewonnen burgeroorlog.

Aan Imperator Caesar Flavius Constantinus de Grote, de vrome en gelukkige Augustus, hebben Senaat en Volk van Rome deze triomfboog met afbeeldingen gewijd, omdat hij, geleid door goddelijke bezieling en diep inzicht, samen met zijn leger de gemeenschap in één, gerechtvaardigd gevecht van zowel een tiran als diens hele kliek heeft bevrijd.

De “goddelijke bezieling” is de enige mogelijke verwijzing naar het visioen dat Constantijn in Gallië zou hebben gehad.

Decoratie

Behalve de reliëfs waren ook de beplating van de boog en de erin verwerkte zuilen afkomstig zijn uit oudere monumenten. Menig Romein herkende het Numidische gele marmer (giallo antico), dat vooral was gewonnen in de late eerste eeuw en herinneringen opriep aan de tijd van keizer Vespasianus. Uit de regeringsperiode van Trajanus kwamen de twee reliëfs aan de binnenkant van de boog: aan de westkant is nog steeds te zien hoe deze keizer, wiens hoofd is vervangen door dat van Constantijn, een cavaleriecharge leidt, daar tegenover zien we hoe hij wordt gekroond door Victoria.

Beide voorstellingen behoorden oorspronkelijk tot één groot kunstwerk, waartoe ook de twee reliëfs bovenaan de zijkanten behoorden. Het maakte deel uit van de basiliek op het Forum van Trajanus. In het Museo nazionale della civiltà romana in Rome zijn afgietsels van het in vieren geknipte reliëf bij elkaar geplaatst, zodat je een beeld krijgt van het origineel.

De acht geboeide barbaren die de inscriptie flankeren zijn gemaakt van paarsgeaderd pavonazzetto-marmer en staan op sokkels van groengeaderd cipollino-marmer. Omdat ze zijn gekleed als Daciërs, een volk dat door Trajanus was onderworpen, moeten deze beelden zijn vervaardigd in zijn regeringsperiode. Weliswaar was Dacië in de derde eeuw onder de voet gelopen door groepen die we later Visigoten zouden noemen, maar Constantijn had ze 315 verslagen. Ook al zijn deze beelden gemaakt om Daciërs voor te stellen, in dit monument representeren ze Visigoten. Of beter: ze representeren De Barbaar – een buitenlander die er alleen is om te worden verslagen opdat de vorst kan claimen de Romeinse orde te bewaken.

Reliëfs

Halverwege de boog zijn acht grote, uit wit marmer uit Carrara vervaardigde medaillons bevestigd met afbeeldingen van jachtpartijen en offers. Deze tondo’s stammen uit de tijd van Hadrianus. Weliswaar is zijn hoofd vervangen door dat van Constantijn of zijn medekeizer Licinius, maar aangezien Hadrianus’ geliefde Antinoös zichtbaar is op een van de reliëfs, is de datering geen probleem. We herkennen ook allerlei heidense offers en de goden Diana, Silvanus, Hercules en de Zonnegod. Christelijk was Constantijns zelfpresentatie bepaald niet. Aan de Colosseumzijde is nog te zien dat de medaillons ooit waren gevat in kaders van Egyptisch paars porfier.

Aan weerszijden van de inscriptie zijn tweemaal twee rechthoekige reliëfs. Ze zijn gemaakt van marmer uit Carrara. Die aan de zuidzijde tonen de keizer als generaal, die aan de Colosseumzijde tonen hem bij vreedzamer bezigheden. Ook hier zien we ergens een heidens offer. Deze reliëfs maken deel uit van een grotere serie, waarvan drie andere delen zijn te zien in een trappenhuis in de Capitolijnse Musea. Daar heeft de vorst nog de trekken van Marcus Aurelius.

Vespasianus, Trajanus, Hadrianus, Marcus: Constantijn plaatste zich in een traditie van capabele keizers. Het Romeinse Rijk, zo was de boodschap, was hersteld. Een nieuwe gouden eeuw was aangebroken. Aan de zijkanten waren afbeeldingen aangebracht van de opkomende zon en de ondergaande maan: symbolen van het eeuwige Rome. Het programma van de boog liet weinig aan duidelijkheid te wensen over. En in de zin dat Constantijn teruggreep op de klassieken, is deze boog een blogje waard in de Week van de Klassieken.

PS

Het is dus de Week van de Klassieken. Ik maakte een filmpje over een geliefd jeugdboek, De adelaar van het Negende van Rosemary Sutcliff.