Een paar decennia geleden waaiden enkele feesten naar ons over vanaf de andere kant van de Atlantische Oceaan: Valentijnsdag en Halloween. Migranten hadden eerder deze feestdagen de andere kant op meegenomen. Kort door de bocht kun je stellen dat de Amerikanen feesten voor ons hebben behouden en bewaard. Althans voor de Nederlanders, want elders in Europa zijn deze feesten nooit weggeweest.
Met name Halloween is behoorlijk misvormd tot ons gekomen. Of, positiever gezegd, in een ontwikkelingsfase waarbij speelsheid en commercie overheersen. Behoudende christelijke gemeenschappen hebben zich, ongehinderd door enige kennis, inmiddels tegen Halloween gekant, veronderstellend dat het een orgie van hekserij, magie en dood zou zijn. En dat is jammer, want de oorsprong van Halloween verraadt heel andere intenties. En omdat het over ruim drie weken weer zover is, en omdat de media ongetwijfeld flauwekul gaan rondbazuinen, zal ik proactief wat betere informatie bieden. Want Halloween is een intrigerend brok Keltische volkscultuur.
De christelijke traditie
De naam Halloween (of Hallowe’en; “hallow” betekent heilig) is een samentrekking van All Hallows’ Evening en staat ook bekend onder de namen Allhalloween, All Hallows’ Eve of All Saints’ Eve, namen die duidelijk verwijzen naar het feest van Allerheiligen, waarop de gedachtenis aan alle heiligen en martelaren wordt gevierd. Allerheiligen wordt sinds de instelling door paus Gregorius IV (r.827-844) op 1 november gevierd.
De dag daarop, 2 november dus, wordt Allerzielen (All Souls’ Day) gevierd, een rooms-katholieke gedenkdag waarop de gestorvenen worden herdacht en speciaal die zielen die – volgens de kerkelijke leer – nog niet in de hemel zijn maar in het Vagevuur verblijven om gezuiverd te worden. Allerzielen stamt uit de benedictijner kloostertraditie van Cluny, waar Odilo, de vijfde en bekendste abt van dit klooster, de herdenking in 998 voor het eerst liet vieren.
Deze twee dagen worden aangevuld met een derde op 31 oktober (uitgerekend de dag waarop de protestanten hun Hervormingsdag vieren, wat de gereformeerde weerstand tegen Halloween deels verklaart) genaamd All Hallows’ Eve: de avond die voorafgaat aan All Hallows’ Day, in feite de vigilie (nachtwake) van Allerheiligen. De drie dagen samen staat bekend onder de naam Allhallowtide.
De Keltische traditie
Het heeft er alle schijn van dat het christelijke Allhallowtide een kerstening is van het Keltische Samhain, dat op 1 november werd gevierd. Het wordt trouwens nog steeds gevierd, hoofdzakelijk als Iers volksfeest.
Samhain (je spreekt het uit als sauwun) is één van de vier Keltische seizoensfeesten, samen met Imbolic (2 februari), Beltane (1 mei) en Lughnasadh (1 augustus). De meeste volkeren kennen vanouds een dergelijke jaarindeling, gebaseerd op seizoensfeesten die de scharnierpunten in landbouw en vruchtbaarheid aangeven.
Samhain was niet alleen de afsluiting van de oogstperiode maar ook het begin van het nieuwe jaar. De Kelten geloofden dat tijdens dat festival de sluier tussen deze en “the otherworld”, waar onder andere de doden verbleven, een stukje werd opgetrokken, zodat mensen de voorvaderen konden eren. Ook ging men op bezoek bij nog levende familieleden. Thuis stonden extra borden klaar voor de overledenen en voor het raam stond een kaars die de gestorvenen de weg naar hun vroegere huis hielp vinden. Oogstspelletjes gedachten het moment waarop de oogst binnen en veilig was.
Dit laatste bracht als risico mee dat ook andere, minder welkome wezens als natuurgeesten en elfen konden “oversteken” naar deze kant. Om hen te vriend te houden werd ook buiten voedsel neergezet. Wie zich buiten waagde, liep het risico meegelokt te worden naar de andere zijde. Uiteraard probeerde men deze geesten te slim af te zijn. Op heuveltoppen en marktpleinen werden grote vuren ontstoken om het duister te verdrijven. Later zette men afschrikwekkende kleding en maskers in om boze geesten een koekje te geven van eigen deeg.
Naar het huidige Halloween
In Ierland werden rapen en knollen uitgehold en werd er een afschrikwekkend gezicht in gekerfd, waarna er een kaars in werd geplaatst. Het “hoofd” werd bij het huis geplaatst teneinde de kwade geesten uit de andere wereld af te schrikken. Vanaf de zestiende eeuw en de kennismaking met Zuid-Amerikaanse groenten en vruchten, werden de rapen en knollen vervangen door pompoenen, aangezien die gemakkelijker uit te hollen waren.
Een andere ontwikkeling uit de Nieuwe Tijd is het “trick or treat”. In de Middeleeuwen ontwikkelden de gekerstende Ierse Kelten het zogenaamde “souling”: arme mensen trokken langs de deuren om psalmen te zingen en te bidden voor de overledenen. In ruil ontvingen ze brood of koek. De gedachte was dat door iedere uitgedeelde koek een ziel ontslagen zou worden uit het Vagevuur en verder mocht reizen naar de hemel. Tegenwoordig gaan kinderen verkleed langs de deuren om aan te bellen en “trick or treat” te roepen. Je kunt dan als bewoner iets lekkers geven (treat) of niets, waarbij je het risico loopt dat er een grap (trick) met je wordt uitgehaald. Deze kinderen zijn in feite de nazaten van de geesten die ervoor zorgden dat je de pineut was als je geen eten buiten had gezet.
Vanaf de zeventiende eeuw namen migranten hele Halloween-circus mee van Europa naar de Nieuwe Wereld. Toen het feest in de twintigste eeuw retour kwam, was het veranderd in een seculier, gecommercialiseerd gebeuren waarvan de scherpe kantjes waren afgesleten.
Krachten der duisternis?
In 2017 waarschuwde in het EO-programma EO Life ene Pieter Lalleman, docent aan het evangelische Spurgeons College in London, voor Halloween. Dit zou een duivels, heidens feest zijn waarbij de “krachten der duisternis” werden opgeroepen. Als deze geleerde z’n huiswerk had gedaan, had ’ie geweten dat bij het huidige, vanuit de Verenigde Staten teruggewaaide Halloween de banden met zowel Allerzielen als Samhain allang heeft verloren. Wat rest is een gezellig herfstfeest – ook culinair – voor jong en oud. En dat kun je leuk vinden of niet. Niet méér, niet minder.
[Dit was een stuk van de (eerder dit jaar overleden) Hans Overduin.]
Wat je zegt: hopelijk ultiem, denkelijk vergeefs.
En is er nog enige verbinding met het in delen van Nederland (waaronder Amsterdam en vooral de noordelijke provincies) gevierde St. Maarten op 11 november ?
Ook daar krijg je als niet-gever een lelijk liedje naar je hoofd gezongen als je niet geeft. (“Hier woont Juffrouw Kikkerbil die ons niks meer geven wil”)
En ook daar lopen kinderen met uitgeholde suikerbieten ( veel werk !) met een kaarsje/lampje en gekke gezichten er in. (Overigens ligt dat natuurlijk nogal voor de hand in dit seizoen)
Halloweenzingen bestond in mijn jeugd niet. Mijn kinderen, ondertussen oudere tieners, hebben het ook nooit gedaan, maar gingen wel elke 6de januari verkleed als de Drie Koningen de straat op. Nu wordt halloweenzingen in de buurt wat meer georganiseerd, waarbij je kenbaar kan maken of zangers welkom zijn.
In Vlaanderen zingt/zong men: “Hoog huis, laag huis, er zit een gierige pin in huis.”