Tag: prebunking

prebunking

Prebunking: Halloween

On door Hans OverduininChristendom, Factcheck, Geschiedenis, Ierland, Kelten (La Tène), Middeleeuwen3 reacties
Halloween op Curaçao

Een paar decennia geleden waaiden enkele feesten naar ons over vanaf de andere kant van de Atlantische Oceaan: Valentijnsdag en Halloween. Migranten hadden eerder deze feestdagen de andere kant op meegenomen. Kort door de bocht kun je stellen dat de Amerikanen feesten voor ons hebben behouden en bewaard. Althans voor de Nederlanders, want elders in Europa zijn deze feesten nooit weggeweest.

Met name Halloween is behoorlijk misvormd tot ons gekomen. Of, positiever gezegd, in een ontwikkelingsfase waarbij speelsheid en commercie overheersen. Behoudende christelijke gemeenschappen hebben zich, ongehinderd door enige kennis, inmiddels tegen Halloween gekant, veronderstellend dat het een orgie van hekserij, magie en dood zou zijn. En dat is jammer, want de oorsprong van Halloween verraadt heel andere intenties. En omdat het over ruim drie weken weer zover is, en omdat de media ongetwijfeld flauwekul gaan rondbazuinen, zal ik proactief wat betere informatie bieden. Want Halloween is een intrigerend brok Keltische volkscultuur.

Lees verder “Prebunking: Halloween” →

De eerste Olympische Spelen

On door Jona LenderinginFactcheck, Geschiedenis, Oude Griekenland, Sumerië3 reacties
Tijdvak: 800 v.Chr. - 750 v.Chr.
0800-0775 v.Chr.0775-0750 v.Chr.
Griekse worstelaars (Nationaal Museum, Athene)

Het overaanbod aan sport schijnt de meest opgegeven reden te zijn waarom mensen hun krantenabonnement beëindigen. Misschien geldt dat ook voor uw belangstelling voor deze blog, maar hoewel u wellicht nu al afhaakt, blog ik vandaag over de Olympische Spelen. De antieke.

De traditionele foto van “Vestaalse Maagden” die “het aloude Olympisch vuur” ontsteken is ons dit voorjaar gelukkig bespaard gebleven, maar u zult de komende tijd ongetwijfeld lezen dat de Olympische Spelen komen uit Griekenland. Ze zouden volgens de ene traditie zijn gesticht door de legendarische halfgod Herakles en volgens een andere traditie teruggaan op de lijkspelen voor de al even legendarische Pelops. Zo’n dubbele traditie in een mythische wereld is natuurlijk onzin en oudheidkundigen nemen daarom 776 v.Chr. als wat serieuzer te nemen stichtingsjaar. Dat de Olympische Spelen een Griekse uitvinding zouden zijn, betwijfelt echter niemand.

Lees verder “De eerste Olympische Spelen” →

Het pro-actieve Paasstukje

On door Jona LenderinginFactcheck, Filipijnen, Geesteswetenschappen, Geschiedenis, Jodendom, Pseudowetenschap, Romeinse Keizerrijk, Wetenschapscommunicatie44 reacties
Tijdvak: 25 na Chr. - 50 na Chr.
0025-0050 na Chr.
De kruisiging van de historische Jezus was gruwelijker dan op deze middeleeuwse afbeelding (Keulen, St. Maria im Kapitol).

Binnenkort is het Pasen, journalisten willen daar dan iets mee doen en zoeken iets nieuws. Daar is niets mis mee, maar er zit kaf tussen het koren; zie onderaan deze pagina voor een overzicht van enkele paashoaxes. Wetenschappers staan er bovendien niet boven om journalisten voor hun karretje te spannen: toen Harvard door het stof moest voor een wetenschapsfraude, bracht de universiteit kort voor Pasen een misleidend persbericht naar buiten. Op deze pagina heb ik wat populaire misverstanden op een rijtje gezet.

1 Judea was politiek onrustig

Populair gemaakt door Jesus Christ Superstar en later Fik Meijer. Gebaseerd op kritiekloos gebruik van de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus, die een nogal aparte visie had op de aanloop naar de grote oorlog tussen Joden en Romeinen van 66-70. Volgens hem was de oorzaak gelegen in een “vierde filosofie” die “aan het Jodendom vreemd” was, waarmee hij de Sicariërs bedoelde. Deze streed aan het begin van de jaartelling tegen de Romeinen en speelde zestig jaar later opnieuw een kleine rol. Josephus claimt continuïteit en om die te bewijzen noemt hij allerlei opstandelingen, maar die dateren uit de tijd tussen 36 en 66. Over de daaraan voorafgaande periode, waarin Jezus leefde, weet hij domweg geen rebellen te noemen. Die continue onrust in Judea bewijst hij dus niet. De wetenschappelijke consensus komt overeen met de inschatting van de Romeinse schrijver Tacitus, die de situatie typeert met één woord: quies.
Lees verder “Het pro-actieve Paasstukje” →

Een proactief stukje over Drie Koningen

On door Jona LenderinginBijbel, Christendom, Geschiedenis, Jodendom, Pseudowetenschap40 reacties
Tijdvak: 25 v.Chr. - 1 v.Chr.
0025-0001 v.Chr.
De Drie Koningen (Sant’ Apollinare Nuovo, Ravenna)

6 januari ofwel Drie Koningen ofwel Epifanie is een van die momenten waarop kwakhistorici hun kans grijpen om even wat onzin in de krant te krijgen. Het jaar is nog jong, de zaterdagkrant heeft ruimte, de nieuwsredacties zijn nog niet helemaal scherp en oudheidkundigen bijten, anders dan klimaatwetenschappers en artsen, zelden terug als er onzin wordt gedebiteerd. Tijd dus voor weer een proactief stukje in de ongetwijfeld ijdele hoop nog wat stommiteiten uit de krant te houden.

Er waren drie koningen

Tweemaal niet waar. Het verhaal over het bezoek van de wijzen uit het oosten is alleen te lezen in het evangelie van Matteüs – en wel hier – en vermeldt (a) geen koningen en (b) geen aantallen. Een onbepaald aantal magoi verschijnt ten tonele, dat is alles. Het aantal van drie is afgeleid van het drietal geschenken (goud, wierook en mirre) maar in de oosterse kerken kunnen het er twaalf zijn. De namen Caspar, Balthasar en Melchior zijn later verzonnen, al zijn ze al te lezen in de laatantieke Sant’ Apollinare in Ravenna. Zie boven. Merk op dat ze geen koninklijke attributen hebben. De koninklijke status zou een toevoeging zijn uit de Middeleeuwen, gebaseerd op Psalm 72.11:

Alle koningen zullen zich voor hem neerbuigen,
alle heidenen zullen hem dienen.

Lees verder “Een proactief stukje over Drie Koningen” →

Het pro-actieve Sint-Jeroen-stukje

On door Jona LenderinginArcheologie, Christendom, Geschiedenis, Middeleeuwen, Pseudowetenschap24 reacties
Tijdvak: 2000 na Chr. - 2025 na Chr.
2000-2025 na Chr.
Gevoel is geen wetenschappelijk bewijs (gevelsteen, Utrechtsestraat 110, Amsterdam)

Later deze week, op vrijdag 17 augustus, is de feestdag van de heilige Jeroen van Noordwijk. Daar zou ik normaal geen aandacht aan besteden maar er is de laatste tijd nogal wat om hem te doen. Dus even wat feiten bij elkaar:

  • Er is geen historisch bewijs dat deze heilige überhaupt heeft bestaan. De bronnen zijn veel te jong. U leest er hier meer over.
  • Dat de heilige niet heeft bestaan, heeft niet belet dat in de Middeleeuwen zijn gebeente wel is vereerd. De relieken in kwestie zijn tijdens de Reformatie overgebracht naar Haarlem. U leest daarover hier meer.
  • In de negentiende eeuw herleefde de cultus en werd het gebeente naar Noordwijk teruggebracht. De processies zijn in de jaren zestig ten einde gekomen maar enkele jaren geleden hernomen in de vorm van een stille omgang.
  • De schedel die in 1310 is gevonden en als die van Sint-Jeroen werd vereerd, is al eeuwen zoek. Onlangs zijn echter op aanwijzing van een paragnost twee schedels gevonden. U leest daarover meer hier. Die schedels worden momenteel onderzocht.

Lees verder “Het pro-actieve Sint-Jeroen-stukje” →

Een proactief stukje voor Kerstmis

On door Jona LenderinginBijbel, Christendom, Jodendom, Pseudowetenschap, Religie, Romeinse Keizerrijk25 reacties
Tijdvak: 25 v.Chr. - 1 v.Chr.
0025-0001 v.Chr.
Kerstmis: de drie wijzen bij koning Herodes. Byzantijns mozaïek uit de Chora-kerk in Istanbul.

Als een misverstand over de Oudheid er eenmaal is, gaat het nooit meer weg. Wie de Oudheid goed wil uitleggen, moet dus niet alleen zo accuraat mogelijke informatie verspreiden maar er ook voor zorgen dat misverstanden niet ontstaan. Is het daarvoor te laat, zoals vaak het geval is, dan moet hij zien de verspreiding te bemoeilijken.

Zoals vandaag. Binnenkort is het namelijk kerstmis en de christelijke feestdagen zijn altijd een moment waarop de media snelle kopij zoeken, journalisten niet verder kijken dan hun neus lang is en er nogal wat onzin de wereld in wordt gepompt. Wellicht helpt dit stukje de schade in de perken te houden.

Heeft Jezus überhaupt wel bestaan?

Niets uit het verre verleden is helemaal zeker, maar bij een normale toepassing van de historisch-kritische methode is het antwoord ja. U leest er hier meer over.

Lees verder “Een proactief stukje voor Kerstmis” →

Het proactieve Asterix-stukje

On door Jona LenderinginDagelijks leven, Geschiedenis, Oudheid, Pseudowetenschap, Romeinse Keizerrijk, Wetenschapscommunicatie22 reacties
Tijdvak: 2000 na Chr. - 2025 na Chr.
2000-2025 na Chr.

Over een week, op 19 oktober, verschijnt de nieuwe Asterix. Ik heb daar wat gemengde gevoelens bij. Dat is niet omdat ik niet van de stripverhalen houd, maar omdat ik nu al kan uittekenen dat ik benaderd zal gaan worden door journalisten die me vragen wat ik er als oudhistoricus van denk. Nu is het altijd leuk om op de radio te komen – deze pagina gaat terug op een radiocommentaar dat ik insprak vanaf een hotelkamer in Isfahan – en bovendien is het contact met journalisten altijd prettig ontspannen, maar ik vind het jammer dat elke Asterix aanleiding is tot vragen over de Oudheid. Daarmee doen we de strip tekort.

Zoals de Flintstones vooral een Amerikaanse familie zijn uit de jaren zestig, zo is Asterix een strip over de twintigste en eenentwintigste eeuw. Als Obelix in Asterix in Hispania aan het dorpshoofd vraagt “u wil dus óók weten waarom we vechten”, is de verwijzing naar de Vietnam-oorlog. Als de Galliërs in Asterix en het ijzeren schild voorwenden niet te weten waar Alesia ligt, is dat geen grap over Galliërs die niet willen weten dat ze zijn verslagen, maar over Vichy, waar dit album zich afspeelt. Asterix is gewoon veel geestiger als je de antieke achtergrond negeert en kijkt naar de eigen tijd.

Lees verder “Het proactieve Asterix-stukje” →

Het proactieve Masada-stukje

On door Jona LenderinginArcheologie, Factcheck, Geschiedenis, Israël, Jodendom, Midden-Oosten, Politiek, Pseudowetenschap, Romeinse Keizerrijk, Toerisme6 reacties
Tijdvak: 50 na Chr. - 75 na Chr.
0050-0075 na Chr.
Masada

Volgende week houdt Donald Trump tijdens zijn staatsbezoek aan Israël een toespraak in Masada, een fort dat de Romeinen ooit hebben belegerd. Aangezien de media een toespraak door de president van de Verenigde Staten laten afhandelen door de redactie buitenland en niet door de wetenschapsredactie, mogen we aannemen dat een berucht kwakhistorisch verhaal kritiekloos zal worden gereproduceerd: dat de Romeinen te Masada een einde maakten aan het laatste Joodse verzet.

Maar zo simpel is het niet. Bij wijze van voorwaartse verdediging tegen de naderende desinformatie: wat weten we wél over Masada?

Wat was Masada?

Masada was een op een rotsplateau gelegen paleis-fort van koning Herodes de Grote, die kort voor onze jaartelling regeerde over Judaea. In het jaar 66 na Chr., toen het (inmiddels door Rome geannexeerde) gebied in opstand kwam, bezette een groep Sicariërs Masada. Nadat een poging ook de macht in Jeruzalem over te nemen was uitgelopen op een debacle, hielden zij zich verder afzijdig van de grote opstand tegen de Romeinen.

Lees verder “Het proactieve Masada-stukje” →

De stichting van Rome

On door Jona LenderinginArcheologie, Factcheck, Geschiedenis, Klassieken, Methodologie en theorie, Oud Italië, Pseudowetenschap, Romeinse Keizerrijk7 reacties
Tijdvak: 900 v.Chr. - 725 v.Chr.
0900-0850 v.Chr.0850-0800 v.Chr.0800-0775 v.Chr.0775-0750 v.Chr.0750-0725 v.Chr.
Herders vinden Romulus en Remus; de riviergod Tiber en de adelaar van Jupiter houden een oogje in het zeil (Palazzo Massimo, Rome)

Het is binnenkort 21 april, de dag waarop de oude Romeinen de stichting van hun stad herdachten. Daarover wil ik vandaag alvast wat misverstanden opruimen. Noem het voorwaartse verdediging tegen de gemakzuchtige stukjes die eraan zitten te komen.

Om te beginnen: dat de mensen in de Oudheid de stichting van een stad op een bepaalde datum herdachten, wil vanzelfsprekend niet zeggen dat ze meenden dat die stad op die datum was gesticht. Van (ik meen) Trier is bijvoorbeeld bekend dat het de viering van zijn stichting verplaatste van een datum in de winter naar een datum in de zomer om zo een wit voetje te halen bij een keizer die op die zomerse datum de troon was bestegen. Je kunt de datum van de herdenking van een stadstichting niet gelijkstellen aan de datum van de stadstichting.

Lees verder “De stichting van Rome” →

Het proactieve Valentijnsdag-stukje

On door GastauteurinChristendom, Factcheck, Geschiedenis, Italië, Klassieken, Middeleeuwen, Religie, Romeinse Keizerrijk4 reacties
Lupercalia (Archeologisch museum, Sousse)

[Binnenkort is het Valentijnsdag en je zult zien dat weer iemand zal beweren dat dat eigenlijk een oud-Romeins vruchtbaarheidsfeest is. De klassieken moeten per se relevant worden gemaakt, desnoods met alternatieve feiten. Er is echter geen verband tussen het Romeinse en het christelijke feest, zoals mijn Amerikaanse vriend William P. Thayer, de webmaster van LacusCurtius, in een proactieve gastbijdrage uitlegt.]

Lupercalia en Valentijnsdag

Pogingen zoals deze, deze en deze om de oud-Romeinse Lupercalia (15 februari) in verband te brengen met de christelijke Valentijnsdag (14 februari) zijn verdacht. De gelijkstelling van de twee illustreert vooral een twintigste-eeuwse neiging om een liefdesfeest af leiden van antieke vruchtbaarheidsculten. Er is ondertussen geen draad bewijs voor een dergelijk verband.

Vaak wordt beweerd dat paus Gelasius (r.494-496) Valentijnsdag in de vijfde eeuw instelde, maar dat is niet waar: wat hij wél deed was een lange, strenge brief schrijven (Brief 100, Aan Andromachus) waarin hij de gelovigen het vieren van de Lupercalia verbood. Die brief noemt geen Valentinus.

Lees verder “Het proactieve Valentijnsdag-stukje” →