De grootste oorlog uit de Oudheid (3)

De Egatische Eilanden

[Dit is de derde aflevering van een reeks over de Eerste Punische Oorlog (264-241). In het eerste deel beschreef ik hoe de Romeinen en Karthagers in conflict raakten en dat de Romeinen een vloot waren gaan bouwen In het tweede deel beschreef ik hoe de Romeinen overstaken naar Afrika en hoe consul Regulus daar door de Karthagers werd verslagen.]

Het was een geweldige blamage dat Regulus krijgsgevangen was genomen, maar de operatie in Afrika was niet volledig mislukt. Enkele Numidische stammen ten westen van Karthago waren in opstand gekomen, wat betekende dat de Romeinen de volgende vijf jaar niet bang hoefden zijn voor grootschalige Karthaagse initiatieven. Bovendien verscheen de Romeinse vloot net op tijd om het expeditieleger te evacueren.

Lees verder “De grootste oorlog uit de Oudheid (3)”

De grootste oorlog uit de Oudheid (2)

Model van een enterbrug (Martin Lokaj)

[Dit is de tweede aflevering van een reeks over de Eerste Punische Oorlog (264-241). In het eerste deel beschreef ik hoe de Romeinen en Karthagers in conflict raakten en ik eindigde met een beschrijving van de Romeinse vlootbouw.]

Wat de Romeinen misten was ervaring ter zee. Nieuwkomers waren ze niet, maar ze hadden geen grootse maritieme traditie. Het waren landrotten. Om van een zeeslag een landslag te maken, voegden ze aan hun oorlogsschepen een enterbrug toe. Die maakte het schip weliswaar topzwaar, maar stelde de Romeinse strijdkrachten in staat aanvallen met rammen te pareren. Kwam een Karthaagse galei te dichtbij, dan lieten de Romeinen de enterbrug vallen, die zich dankzij een scherpe punt óf achter de dolboorden óf in het dek van het vijandelijke schip vasthaakte.

Dankzij deze uitvinding kregen de Romeinen al snel de overhand in de zeeoorlog – de eerste zege was die te Mylae, behaald door consul Duillius – en in 256 probeerden ze de strijd over te brengen naar Afrika, in de hoop dat hun vijanden de verdediging van Sicilië dan moesten opgeven. De Karthagers wisten dat ze hun platteland niet goed konden verdedigen en probeerden de invasie te verhinderen. Ze zetten 350 oorlogsbodems in van een type dat werd geroeid door 300 man en bemand door 120 soldaten: samen 147.000 koppen. De Romeinse cijfers deden er nauwelijks voor onder: 330 schepen, bijna 140.000 koppen. De schepen ontmoetten elkaar bij Kaap Eknomos, waar tegenwoordig het havenstadje Licata ligt.

Lees verder “De grootste oorlog uit de Oudheid (2)”

De grootste oorlog uit de Oudheid (1)

Sicilië

De ambassadeurs uit de Siciliaanse stad Messina die in 264 v.Chr. in Rome aankwamen om daar te vragen om militaire steun tegen Karthago, kunnen maar weinig vertrouwen hebben gehad in de goede afloop van hun missie. Hun stadsgenoten hadden zich de afgelopen jaren namelijk toegelegd op piraterij en daarmee Romeinse bondgenoten benadeeld. De ambassadeurs wisten dat deze activiteit hen niet bepaald geliefd had gemaakt. Van de andere kant: de Karthagers hadden een garnizoen in Messina geplaatst en dat schreeuwde om een oplossing. Desnoods moest die in Rome worden gezocht.

De diplomaten moeten hebben geweten dat er nog een tweede reden was waardoor hun missie tot mislukking was gedoemd. De Romeinen hadden pas kort daarvoor de Griekse steden in het zuiden van Italië veroverd na een zó moeizaam conflict dat ze het slechts hadden kunnen winnen door steun uit Karthago, dat vanaf West-Sicilië Griekse steden als Syracuse had aangevallen. De Griekse legers van Zuid-Italië hadden op Sicilië enige successen geboekt maar toen ze zich weer op Rome hadden gericht, bleken ze zó verzwakt dat Rome ze had kunnen verslaan. De ambassadeurs uit Messina stonden al met al dus voor de weinig benijdenswaardige opgave in de hoofdstad van Italië namens een stad vol piraten steun te vragen tegen uitgerekend de Karthagers, Romeinse vrienden, Maar ja, die Karthagers hadden wel een garnizoen in Messina gelegd.

Lees verder “De grootste oorlog uit de Oudheid (1)”

Thoukydides’ betrouwbaarheid

Thoukydides (Mozaïek uit Gerasa, nu in het Altes Museum, Berlijn)

Ik had het gisteren over enkele conflicten tussen Sparta en Athene. Dat waren er vier:

In een periode van drieënzeventig jaar stonden de twee mogendheden in tweeënveertig jaren wel en in eenendertig jaren niet tegenover elkaar. Hetgeen ons brengt bij de vraag die u al wilde stellen: als er een Eerste Peloponnesische Oorlog was, was er dan ook een tweede?

Het antwoord is nee. Er is wel een gewone, ongenummerde Peloponnesische Oorlog. Die vormt het onderwerp van het geschiedwerk van de Atheense historicus Thoukydides: hij beschouwde het tweede en derde conflict als geheel, dat volgens hem dus duurde van 431 tot 404. De jaren ertussen waren weliswaar vrede, maar Thoukydides beschouwde een tussenliggende expeditie van Athene richting Sicilië (415-413) als onderdeel van wat hij beschouwde als één Peloponnesische Oorlog. De vraag is of Thoukydides daarmee gelijk heeft.

Lees verder “Thoukydides’ betrouwbaarheid”

Karthaags oorlogsschip

Ram van een Karthaags oorlogsschip
Ram van een Karthaags oorlogsschip

Op Facebook noem ik zo nu en dan, bij wijze van running gag, wel eens een wetenschapsnieuwtje “de wauw van de week”. Deze week heb ik er maar eens een van eigen terrein gehaald: de hierboven afgebeelde scheepsram. Aan de bovenkant is een inscriptie te lezen waaruit blijkt dat het voorwerp is gemaakt in Karthago.

Het voorwerp is opgedoken bij de Egatische Eilanden ten westen van Sicilië, waar de Romeinen in 241 v.Chr. een zeeslag uitvochten met de Karthagers. Beide partijen waren oorlogsmoe: de Eerste Punische Oorlog duurde al drieëntwintig jaar. (Het was het langste en grootste gewapende conflict uit de Oudheid.) Het is zeer aannemelijk dat deze ram bij die gelegenheid is beland op de zeebodem: een stille getuige van de Romeinse overwinning, de Romeinse verovering van Sicilië én het begin van Romes wereldheerschappij.

Lees verder “Karthaags oorlogsschip”

Kothon

De kothon in 2004, toen men het bassin beschouwde als een oorlogshaven. Men liet er veel water in.
De kothon in 2004, toen men het bassin beschouwde als een oorlogshaven. Men liet er veel water in.

In het westen van Sicilië ligt, in een grote lagune, het eilandje San Pantaleone ofwel Motya. Het gehele oppervlak wordt ingenomen door de ruïnes van een grote en redelijk bewaarde Fenicische stad. Je ziet hier meer van de cultuur van dat zeevaardersvolk dan in zijn thuisland Libanon. Het is ook een van de mooiste mij bekende opgravingen: je waant je er in een enorme, verwilderde tuin.

Aan de zuidelijke kust ligt de zogeheten “kothon”, die ik nu even zal omschrijven als een vierhoekig, door mensen gemaakt waterbassin dat in contact staat met de zee. Het meet zo’n veertig bij vijftig meter. De vraag is: wat is dit van vijver?

Lees verder “Kothon”

Agrigento

Agrigento

Sicilië ligt precies halverwege de Middellandse Zee. Wie van het noorden naar het zuiden wil, kan via het eiland oversteken van Europa naar Afrika; wie van het oosten naar het westen wil, kan er even op verhaal komen. Het is dus niet zo vreemd dat Sicilië altijd bezoekers heeft ontvangen, die, als ze eenmaal de fabelachtige agrarische rijkdom hadden ontdekt, maar al te vaak een eigen nederzetting bouwden. De geschiedenis van het eiland is daardoor ook een verhaal vol elkaar snel opvolgende volken: Feniciërs uit Libanon, Grieken, Karthagers, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, Noormannen, Fransen en Spanjaarden hebben allemaal hun sporen achtergelaten.

Geschiedenis

Agrigento is in 581 v.Chr. gesticht door Grieken uit Gela, een stad die iets verder naar het oosten ligt. De oorspronkelijke naam van de kolonie is Akragas. Het draaide aanvankelijk vooral om een al iets ouder heiligdom en de haven in het zuiden, het huidige Porto Empedocle, maar de eigenlijke stad werd iets verder landinwaarts gebouwd, waar ze lag op veilige afstand van eventuele piratenaanvallen en tegelijk dichtbij de akkers. Al snel werd de moederstad overvleugeld door de kolonie.

agrigento_t_zeus2
De schamele resten van de enorme Zeustempel

De alleenheerser Theron en zijn schoonzoon Gelon van Syracuse werkten vaak samen, onder andere in de oorlog tegen de Karthagers, die in 480 v.Chr. naar het westen van het eiland werden verdreven. Om de overwinning te vieren, bouwden de Agrigentijnen de tempel van Zeus.

De stad was opvallend rijk, zoals blijkt uit de vele tempels, waarvan de ruïnes nog altijd zijn te zien. In deze tijd leefde ook Empedokles, een ooit beroemde filosoof over wie we minder weten dan we zouden willen. De paarden uit Agrigento waren destijds wereldberoemd: bij de Olympische Spelen ging de overwinning in de paardenraces tot vervelens toe steeds weer naar Agrigento. De dichter Pindaros noemde het “de mooiste stad van de mensheid”.

De welvaart riep afgunst op. In een oorlog met Syracuse dolf de stad het onderspit, waarna er een democratie werd ingesteld. In 406 verwoestten de Karthagers het verzwakte Agrigento, waarna een periode volgde die archeologisch nauwelijks bekend is. In 340 werd de stad herbouwd, nu als een dochter van Syracuse. Agrigento bloeide opnieuw op.

acragas_theron
Het zogenaamde “Graf van Theron”, in feite een monument voor de Romeinse gesneuvelden in de Eerste Punische Oorlog.

In 264 brak de Eerste Punische Oorlog uit, een conflict tussen Rome en Karthago. De Romeinen boekten een snelle overwinning en annexeerden Messina, maar ontdekten dat ze nooit zeker zouden zijn van hun verovering als ze niet heel Sicilië zouden beheersen. In 261 veroverden ze onverwacht Agrigento, en bereikten daarmee dat de oorlog inderdaad escaleerde tot de grootste oorlog uit de Oudheid. Pas twintig jaar later waren de Romeinen de situatie meester.

De hoofdstad van het Romeinse Sicilië was Syracuse, dat vanuit Rome makkelijker bereikbaar is. De opbloei van Agrigento kwam zo tot een einde en de stad bleef een ietwat slaperig provinciestadje, bewoond door grootgrondbezitters die hun plantages lieten bewerken door slaven.

De stad heeft zo dus twee bloeiperiodes gehad. De eerste daarvan was in de zesde en vroege vijfde eeuw. Uit deze periode dateren veel van de tempels. De tweede periode was na 340 en kwam ten einde met de komst van de Romeinen. Uit deze tijd dateren de stedelijke ruïnes iets noordelijker. Het huidige stadje ligt op de antieke akropolis.

agrigento_t_juno6
Tempel van Juno/Hera

Bezienswaardigheden

Agrigento is vooral bekend om de spectaculaire reeks tempels langs de zuidelijke muur van de antieke stad. Van oost naar west zijn dat de tempels van Juno, Concordia, Hercules, Jupiter en de aardgoden. Ze dateren allemaal uit de eerste bloeiperiode.

Helemaal in het oosten ligt de tempel van Juno, die eigenlijk de tempel van Hera zou moeten heten, want zo noemden de Grieken de echtgenote van de oppergod nu eenmaal. De Italianen gebruiken echter bij voorkeur de namen die de Romeinen gaven aan de Griekse goden. Deze tempel is gebouwd rond 450 v.Chr. Hier en daar zijn nog sporen zien van de brand in 406 v.Chr.

De rond 430 gebouwde tempel van Concordia – of Harmonia, zoals de Grieken de godin noemden – is een van de best-bewaarde tempels uit de Oudheid. Dat komt doordat het gebouw lange tijd in gebruik is geweest als kerk. Hoewel het helemaal niet zeker is dat het heiligdom daarvoor was gewijd aan de Eendracht, is het in Agrigento de gewoonte dat bruidsparen er even een bezoekje brengen.

agrigento_t_heracles1
Tempel van Herakles

Via een vroeg-christelijke begraafplaats (met een catacombe) kom je bij de tempel van de halfgod Heracles, die, gebouwd rond 500 v.Chr., vermoedelijk het oudste heiligdom is van Agrigento. Er is niet veel meer van over dan een hoop stenen en een negental zuilen.

Ze zijn opgericht door een excentrieke Engelsman die hier woonde, Alexander Hardcastle. Zijn buste staat bij zijn villa langs de weg naar de Concordiatempel, en die onderscheiding heeft de man dubbel en dwars verdiend, want hij besteedde bijna zijn hele vermogen aan de opgravingen van Agrigento.

Aan de andere kant van de grote weg tussen het moderne stadje Agrigento en Porto Empedocle ligt de kolossale tempel van Zeus. Het is moeilijk er een voorstelling van te maken, want het gebouw was letterlijk onvoorstelbaar groot, en het was dan ook onvoltooid toen de Karthagers de stad in 406 brandschatten. De aanval op deze tempel deden ze met extra enthousiasme, want deze tempel is begonnen in 480 en grotendeels gebouwd door Karthaagse krijgsgevangenen die zo ongelukkig waren dat jaar in Griekse handen te vallen.

agrigento_t_zeus_atlant1
Atlant van de Zeustempel

Omdat de resterende ruïne aan de grote weg lag, was ze een makkelijk bereikbare steengroeve, zodat veel stenen zijn hergebruikt in de tweede bloeiperiode van de stad. Gelukkig ligt er nog een enorme “atlant”, een standbeeld van een man die een deel van een gebouw lijkt te dragen. (Deze mannelijke karyatiden worden ook wel “telamones” genoemd.) Een maquette in het archeologisch museum verheldert hoe het gebouw eruit zag. Het gigantische beeld is nog geen kwart van de totale hoogte van de tempel!

Achter de Zeustempel is nog een nogal ingewikkelde opgraving. Er is in elk geval een stadspoort (“poort vijf”) te zien, en verder zijn er een L-vormig portiek en een paar huizen herkenbaar. Een omheind gedeelte was gewijd aan de aardgoden.

Het heiligdom van de aardgoden staat (ten onrechte) ook wel bekend als de tempel van Castor en Pollux. Het gaat om verschillende cultusplaatsen, waarvan er één cirkelvormig is. Deze moet, net als de ronde tempel van Vesta op het Forum in Rome, oeroud zijn: de cirkelvorm bewaart vermoedelijk het plattegrond van een hut, waar een primitief soort cultus kan hebben plaatsgevonden.

Bij opgravingen is vastgesteld dat hier al in de zevende eeuw v.Chr. offers zijn gebracht, en dat is dus vóór de Grieken hier een stad bouwden. Men heeft zich dus gevestigd bij een bestaande cultusplaats.

ekklesiasterion
De raadszaal

Wie langs de grote weg naar het stadje klimt, loopt over de eigenlijke antieke stad, waar de mensen hebben gewoond die in de zojuist genoemde tempels hun goden vereerden. Het gebied moet nog grotendeels worden opgegraven, maar het lijkt erop dat er vooral veel zal worden gevonden uit de tweede bloeiperiode van Agrigento, tussen 340 en 260. Eén gebouw is al te zien, namelijk de raadszaal. Daarnaast is het mooie museum.