Julianus de Afvallige

(klik=groot)

Het is vandaag op de kop af 1702 jaar geleden dat even ten noorden van Rome, bij de zogeheten Milvische Brug, twee legers op elkaar stuitten. De verdediger van de eeuwige stad was Maxentius, de aanvaller en overwinnaar is de geschiedenis ingegaan als Constantijn de Grote. Zijn zege maakte hem tot alleenheerser in het westelijke deel van het Romeinse Rijk, maar de legende heeft de betekenis van zijn zege nog vergroot: de keizer zou vlak voor de veldslag een visioen hebben gehad dat hij had uitgelegd als een oproep christen te worden.

Historisch klopt daarvan weinig, maar het is wel waar dat Constantijn het christendom begunstigde, zeker nadat hij ook de oostelijke, meer christelijke provincies had veroverd. Zijn zoons zetten het beleid voort en in 382, zeventig jaar na de veldslag bij de Milvische Brug, kwam een einde aan de subsidiëring van de heidense gebedsplaatsen.

Eén keizer heeft geprobeerd de oude erediensten nieuw leven in te blazen: Julianus de Afvallige. In 355 werd hij benoemd tot bestuurder van de westelijke gebiedsdelen, waar hij spectaculaire militaire successen boekte. In 360 kwam hij in opstand en hij had geluk: zijn tegenstander overleed. Nu hij alleenheerser was, kon Julianus zich richten op de heropening van de oude tempels. Zijn tijdgenoten – zowel heidenen als christenen – keken verbijsterd naar de enorme aantallen offerdieren die naar het altaar werden geleid en waren onthutst over de schoolwet waarmee de keizer de christenen uit het onderwijs weerde. Aan deze poging het heidendom te herstellen, dankt hij de bijnaam Apostata, ‘de afvallige’.

Nu er een keizer aan de macht was die de heidenen een goed hart toedroeg, zagen lokale leiders hun kans schoon. Er vloeide christelijk martelarenbloed, maar de keizer zelf ging subtieler te werk, bijvoorbeeld door de joden toestemming te geven hun tempel te herbouwen. Zou dat zijn gebeurd, dan was Christus’ voorspelling gelogenstraft dat de tempel ‘een woestenij zou blijven‘ en was zijn goddelijke alwetendheid ter discussie gesteld.

Het is een leuk tijdverdrijf te bedenken hoe de geschiedenis zou zijn verlopen als Julianus zijn programma had kunnen uitvoeren, maar hij sneuvelde al in 363 in een oorlog tegen de Perzen, tweeëndertig jaar oud. Hij is echter ‘something of an underground hero’ gebleven, zoals Gore Vidal het raak formuleert in zijn roman over deze keizer. Hij trekt nog altijd de aandacht en toevallig zijn er net twee boeken verschenen die zijn loopbaan belichten.

Het eerste is de vertaling van het geschiedwerk dat de Romeinse officier Ammianus Marcellinus wijdde aan de jaren tot 378. Vertaler Daan den Hengst gaf het de titel Julianus, de laatste heidense keizer mee. Het is een serieus boek dat ook serieus is uitgegeven, maar laat dat u niet afschrikken. Ammianus is een van de meest lezenswaardige auteurs uit de Oudheid, streeft naar objectiviteit en biedt een prachtig panorama van de nazomer van het Romeinse Rijk. Hij heeft deelgenomen aan Julianus’ Perzische campagne en bewonderde de jonge keizer, maar dat weerhield hem er niet van kritische kanttekeningen te maken.

Van een heel andere orde is het stripalbum dat vorige week in de boekhandel belandde: een nieuw deel in de Apostata-reeks van de Antwerpse tekenaar Ken Broeders. Speelden de eerste vier delen in het westen, in het vijfde grijpt Julianus de macht en trekt hij naar het oosten. Beestachtig mooi getekend, goed gedocumenteerd en verontrustend: van harte aanbevolen.

[Ik post mijn wekelijkse religie-column doorgaans enkele dagen nadat deze op Sargasso is verschenen, maar dit stukje hangt net iets teveel met de datum samen. Dus voor één keer plaats ik het op dezelfde dag.]

9 gedachtes over “Julianus de Afvallige

  1. Prachtige serie van Ken, ik heb mijn loftrompet er al vaak over gestoken.

    Iets anders nu – wat denk je van die scene waarbij de herbouw van de Tempel de mist in gaat. Zoals Ammianus dat beschrijft, lekker spectaculair, maar hoe te duiden?

    1. Je schild staat, in iets andere vorm, afgebeeld in deel drie of vier. Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven, en zal worden genoemd in het decembernummer van Stripschrift.

  2. Henk van Straten

    Laat me vaak leiden door de boek aankondigingen en besprekingen in deze blog. Heb nu direct ‘Julianus’ als ebook besteld. Dit is eigenlijk niet de plek ervoor, maar wil toch deze vraag deponeren: is er een goed Nederlandstalig boek over de geschieden van het oude Mesopotamie, de summeriers, de halve maan etc? Met excuses voor het hanteren van de verkeerde plek voor deze vraag, maar weet geen andere methode.
    Groet,
    Henk van Straten

  3. Henri Roquas

    Mag ik ook wijzen op de prachtige roman van Jan van Aken ‘De Afvallige’? Verder zou ik ook willen memoreren dat te Maastricht Julianus met eerbied en respect wordt herinnerd als de man aan wie de bouw van het fort te danken is (onderdeel van de verdedigingslinie langs de Maas die het rijk tegen de aandringende Franken moest beschermen) bij de oversteekplaats van de rivier en dat aan de oosprong zou liggen van ‘Traiectum ad Mosam. In de muren van de Onze Lievevrouwe Basiliek zijn romeinse stenen te herkennen die mogelijk restanten zijn van dit fort.
    Te Tongeren wordt Julianus geëerd met een bronzen beeld te vinden voor het administratief centrum van de stad.

Reacties zijn gesloten.