Een van de grootste drama’s in de aan drama niet arme Eerste Wereldoorlog was de campagne bij Gallipoli. In 1915 besloten de Britten en Fransen dat ze de Dardanellen (de antieke Hellespont) moesten veroveren en doorstoten naar de Bosporus en Constantinopel. Zo zou er een aanvoerroute worden geopend naar Rusland. De operatie liep uit op een bloedige mislukking. Hoewel de meeste soldaten tijdens deze campagne kwamen uit het Britse wereldrijk, waren er ook Fransen bij betrokken: het Corps Expéditionnaire d’Orient. De manschappen kwamen uit Algerije, Tunesië en Senegal.
Terwijl het Britse corps, ANZAC, landde op het eigenlijke schiereiland, landden de Franse troepen aan de Aziatische zijde van de Dardanellen, waar ze verhinderden dat Ottomaanse soldaten naar de Europese zijde zouden oversteken. Toen de Britten een bruggenhoofd hadden geschapen, kwamen ook de Fransen naar de Europese zijde. Op het schiereiland kwamen ze op de uiterst rechtse positie te staan, waar ze voortdurend werden beschoten. Er werden enorme kraters geslagen – en daarin bleken antieke resten te zitten. Zo begon een van de meest bizarre archeologische opgravingen aller tijden.
De opgraving
Al snel werden meer vondsten gedaan, deels doordat de aanhoudende artilleriebeschietingen zorgden voor nieuwe kraters, deels doordat de soldaten loopgraven aanlegden. Toevallig was er een archeoloog aanwezig, Édouard Dhorme, die begreep dat dit belangrijk was. Op zijn verzoek nodigden zijn superieuren Joseph Chamonard van de École française d’Athènes uit om eveneens te helpen bij het onderzoek.
Een opgraving terwijl je onder vuur ligt klinkt als waanzin – en dat was het natuurlijk ook. Maar Frankrijk claimt dat de waarden van de Franse Revolutie universeel zijn, net als wetenschappelijk onderzoek. Op het Gallipoli-schiereiland kon Frankrijk tonen, al was het maar aan zichzelf, dat het in deze oorlog de partij was van de beschaving, heel anders dan de Turken en de Duitsers. Die laatsten hadden inmiddels in België getoond zich weinig aan te trekken van andermans erfgoed. (In Leuven praat men u graag bij.)
Het eigenlijke opgravingswerk kwam in handen van vier Senegalese tirailleurs en duurde van juli tot december, toen de Britten en Fransen het schiereiland ontruimden. Grootschaliger werkzaamheden zouden Ottomaanse observatoren de indruk hebben kunnen geven dat hier een batterij of een andere militaire installatie werd gebouwd en zou extra beschietingen hebben uitgelokt. Het onderzoek moest dus kleinschalig blijven. Zes opgravers dus, niet méér.
De resultaten
Desondanks groef men al snel zeventien archaïsche sarcofagen op, later gevolgd door nog eens tien hellenistische grafkisten. Verder natuurlijk het nodige aardewerk. Tijdens de aftocht in december vonden Britse soldaten nog een marmeren inscriptie van de Pergameense koning Attalos II Filadelfos. Het was duidelijk dat men het grafveld had gevonden van de antieke stad Elaious, die blijkbaar oostelijker lag dan oudheidkundigen tot dan toe hadden aangenomen.
De zes betrokkenen zijn onderscheiden voor hun werkzaamheden “dans une position avancée, soumise au bombardement ennemi”, waarbij ze hun taken uitvoerden “un mépris constant du danger” en met “une ardeur inlassable”. Afgezien van de Pergameense inscriptie, waarvan ik niet weet waar die is, zijn de voorwerpen momenteel in het Louvre in Parijs. Ik ben niet op de hoogte van een Turks verzoek om teruggave.
De nasleep
De opgravers publiceerden hun resultaten al in 1916; een eerder rapport lijkt te zijn geantedateerd, want het is niet aannemelijk dat het al in 1915 is verschenen. Ik heb de namen van de vier Senegalezen niet kunnen vinden.
Na de oorlog hebben de Franse archeologen nog kort onderzoek gedaan, maar daar is het bij gebleven. Er zal ook geen onderzoek meer komen. Op de plek van Elaious ligt namelijk het ereveld voor de gevallenen. U kent wellicht de aan Atatürk toegeschreven uitspraak dat de ouders van de gesneuvelde helden, meest Australiërs, gerust mochten zijn dat voor de lichamen van hun zonen zou worden gezorgd, omdat zij, nu ze rustten in Turkse aarde, ook zonen van Turkije waren geworden.
***
Mocht het u interesseren: de opgraving bij Elaious komt ook voor in de nieuwe roman van Jan van Aken, Het xoanon. Ik was meelezer en kan u verzekeren dat u, als het boek aanstaande schrikkeldag is verschenen, geen spijt zult krijgen van de lectuur.
PS
De alweer derde petitie dit jaar, want ook de universiteit van Kent sluit zich aan bij de instellingen die de bestudering van de menselijke culturen niet urgent vinden. De petitie is hier. Voor wie de stand van zaken wil:
- 9 februari: bedreigde geesteswetenschappen Kent
- 27 januari: sluiting archeologische opleiding Helsinki
- 25 januari: Grieks en Latijn aan Queen’s University in Kingston, Canada
- 6 december: sluiting archeologische opleiding Leipzig
- 6 december: sluiting museum Ename
- 11 november: bezuinigingen op kleine schoolvakken (lees: Grieks) in België
- 21 september: politieke druk op het Egyptisch Museum in Turijn
- 2 juni: sluiting archeologisch museum Ermelo (blijft vooralsnog open)
Zelfde tijdvak
Theodor Mommsenmaart 1, 2020
Archeologie in het Ottomaanse Rijk (2)augustus 10, 2022
T.E. Lawrence in Jordanië (2)april 13, 2014
Ik had niet gedacht nog iets verrassends te leren over de Gallipoli campagne.
Vwb de petitie: even doorklikken, want er is een aparte petitie voor anthropologie.
Wat een mooi interview in de Volkskrant! Het stuk over Lendering’s Law was het venijn in de staart.
Het was Keulemans die het bredere belang ervan herkende.
De vakken Grieks en Latijn zouden, in de woorden van minister van onderwijs Ben Weyts, “onbedoelde slachtoffers” worden van de strijd tegen versnippering. Daarom hebben ze, net als een aantal technische of beroepsvakken, een uitzondering gekregen. Scholen krijgen in plaats van twee jaar nu drie jaar om de vereiste vijf leerlingen per leerjaar te vinden. De Raad van State en de onderwijsverstrekkers zijn niet zo enthousiast over deze maatregel. De laatsten vrezen dat te veel uitzonderingen het opzet van het beleid uithollen. De minister wil bewust ook iets doen voor leerlingen die excelleren, waarmee jammer genoeg weer de indruk gewekt wordt dat Latijn en Grieks elitaire hobby’s zijn.
Ja, ik heb dat inmiddels ook gelezen. Dit soort vergissingen treden op als er enige tijd verstrijkt tussen het afnemen en publiceren van een interview. Wat overigens niet wil zeggen dat we uit de gevarenzone zijn.
Ja, hier zit inderdaad wel een roman in. En die is dus ook geschreven. Jammer alleen dat ik geen flauw idee heb hoe ik de titel moet uitspreken.
Even advocaat van de duivel spelen: Latijn en Grieks zijn natuurlijk ook elitaire hobby’s. Geen dakdekker of loodgieter heeft er iets aan. Wat natuurlijk niet betekent dat ik zou willen dat die opleidingen verdwijnen, dus ik ga ook tekenen.
Ook voor de dakdekker en loodgieter is enige kennis van grieks, latijn en hebreeuws van belang. Al was het maar om het woord ‘dinosaurus’ te begrijpen.
Overigens is een dakdekker of loodgieter belangrijker voor de maatschappij dan bijv. een nsc kamerlid, die elitair over ‘sociaal contract’ spreekt, maar ‘maatschappelijke overeenkomst’ bedoelt en dus zelfs de nederlandse taal niet machtig is.
Ik snap je opmerking. Er zijn er velen die dit doordrijven vanuit een utilitaire visie op onderwijs als voorbereiding op de arbeidsmarkt.
Voor hun werk zijn dakdekkers en loodgieters inderdaad weinig met klassieke talen (of met filosofie en geschiedenis, of met integralen en veeltermen, of met de anatomie van het konijn en evolutietheorie). Laten we echter veronderstellen dat ze daarnaast ook een leven hebben en dat ook voor hen schoonheid en nieuwe kennis opdoen van belang is. Omdat ze eens aan iets anders willen denken dan dakdekken, omdat ze niet echt gelukkig worden van kraan en knelkoppeling. Misschien lezen ze wel eens graag een boek, geschreven door iemand die iets afweet van de oudheid.
Wel jammer dat er na het tekenen meteen om geld wordt gevraagd.
Het wordt nog erger! Als ik mijn handtekening via de email bevestig, wordt me weer om geld gevraagd. Ja, luister eens even, als het op zo’n manier moet dan hoeft het voor mij niet meer. Ik wil best helpen, maar als ik aan iedereen moet gaan doneren, moet ik straks zelf om donaties gaan vragen omdat ik dan geen geld meer overhoud.
Actievoeren kost nu eenmaal geld en dat moet uit alle hoeken en gaten tevoorschijn worden getrokken.
Je kunt ook gewoon tekenen en doorklikken. Dan laat je het doneren over aan mensen die het zich kunnen permitteren. Zelf ben ‘1-euro-donateur’ als het kan. Niet zelden krijg ik dan het bericht dat ik minimaal 3 euro moet schuiven. Dat is nog eens onsympathiek…
‘Een van de grootste drama’s in de aan drama niet arme Eerste Wereldoorlog was de campagne bij Gallipoli. (…) De operatie liep uit op een bloedige mislukking.’
Een van de ontroerendste anti-oorlogsliederen die het Australische aandeel in dit drama beschrijft is ‘The Band Played Walzing Mathilda’…
The Band Played Waltzing Matilda – The Dubliners featuring Ronnie Drew
“Ik heb de namen van de vier Senegalezen niet kunnen vinden.”
Wie zegt dat het er vier waren? Vier tegelijk, maar niet noodzakelijkerwijs slechts vier in totaal. Opgraven onder vuur is ook niet per se ongevaarlijk.