Culturele toe-eigening: ineens was die term er, althans voor mij, twaalf jaar geleden, toen een Nederlandse zangeres een Indiaanse verentooi wilde dragen bij het Eurovisie-songfestival. Ze zou zich iets hebben toegeëigend uit een cultuur die niet de hare was. Het was een soort klacht waarvan ik nooit eerder had gehoord.
Daar zijn verklaringen voor. De eerste is: er zijn machtige en minder machtige culturen en omdat ik behoor tot een wat machtigere cultuur, ben ik er minder op gespitst dat het verkeerd is als iemand uit een machtige cultuur iets toe-eigent uit een minder machtige cultuur. Vandaar dat ik er nooit van had gehoord. Met die verklaring neem je de constatering serieus, maar ik vind het wat makkelijk aan te nemen dat machtigere culturen per se insensitief zijn. Makkelijk vind ik ook een andere verklaring voor mijn onwetendheid: dat je zegt dat het overnemen van dingen uit andere culturen het wezen is van beschaving. Dan maak je je met een dooddoener af van het verwijt. Dat is dus ook wat al te gemakkelijk.
De waarheid is, denk ik, noch eenduidig noch simpel. Hieronder wat losse observaties over culturele toe-eigening. Ik weet niet goed wat ik ervan moet denken.
Insensiviteit
Een. Er is een derde, lastiger verklaring. Misschien zijn Europeanen inderdaad wat insensitief, maar heeft het niet te maken met macht. Het gaat om twee botsende visies op cultuur. Zoals Rémi Brague betoogt, heeft de Europese cultuur van de Romeinen geërfd dat je dingen uit andere culturen kunt overnemen en kunt erkennen dat de ander je leermeester was. “Het is goed zelfs van je vijanden te leren,” in de woorden van Ovidius, en de middeleeuwse christenen hadden er geen moeite mee te erkennen dat ze op de schouders van reuzen stonden.
Ik zou me kunnen voorstellen dat niet-Romeinse culturen, als ik die zo mag noemen, een andere visie hebben op culturele overnames. Als dit zo is, zijn bovenstaande twee verklaringen allebei zinledig. De Europese insensiviteit heeft dan niet te maken met macht maar met haar gretigheid dingen over te nemen. En “overnemen van andere culturen is beschaving” is alleen waar voor onze eigen cultuur.
Musea
Twee. Een onloochenbaar gegeven is dat Europese geleerden in de tijd van de Grote Ontdekkingen, toen West-Europese reizigers de rest van de wereld verkenden en aansluiting vonden bij bestaande handelsnetwerken, de wereld zijn gaan beschrijven. De bewoners van Azië, Afrika en de Nieuwe Wereld werden onderzocht en geclassificeerd. De etnografische musea die sindsdien in Europa zijn ontstaan, plaatsen voorwerpen uit andere culturen in een westers model.
Dat kun je toe-eigening noemen, of appropriatie, of een etische presentatie van wat eigenlijk emisch beschreven zou moeten zijn. Ik heb echter niet de indruk dat etnografische musea, ook al plaatsen ze voorwerpen uit andere culturen dus in een westers model, op enigerlei wijze neerbuigend doen.
Respect
Drie. Waar twee culturen naast elkaar bestaan, nemen ze zaken van elkaar over. Ik geloof niet dat iemand daar tegen is. Maar het gaat om het respect waarmee je iets overneemt. Als ik uit een sji’itische moskee een turbah Karbala meeneem, scheelt het een hoop of ik eerst mijn interesse heb getoond in de achterliggende ideeën, of dat ik het gewoon meegrijp en in mijn jaszak steek.
Misschien zit de crux daar wel. De Pakistaanse kleding die ik op hete dagen weleens draag, heb ik ter plekke gekocht, toen ik van chauffeurscafé naar chauffeurscafé zwierf in het voetspoor van Alexander de Grote. Respectvol genoeg, dunkt me, maar ik kan me voorstellen dat een Nederlandse Pakistaan toch wat verbaasd is als hij me zo ziet rondlopen.
Ik heb overigens – en dit is geen sarcasme maar verbazing – nog nooit Indiërs horen klagen over westerlingen die aan yoga doen, hoewel er weinig hindoeïstisch lijkt te zijn aan de Nederlandse yogascholen.
Kimono, Egypte en humus
Vier. In 2015 bood het Museum of Fine Arts in Boston bezoekers de mogelijkheid om voor het schilderij La Japonaise van Claude Monet te poseren in een in Japan vervaardigde, door een Japanse sponsor aangeboden kopie van deze kimono. Zie het plaatje hierboven. Dat leidde tot verwijten: oriëntalisme, witte suprematie, culturele toe-eigening. De Japanse viceconsul verdedigde het en er waren ook Japanse demonstranten die aangaven er juist blij mee te zijn. Wie spreekt er namens Japan?
- NB 1: Het is me niet ontgaan dat mevrouw Monet zich hier een Japans kledingstuk toe-eigende.
- NB 2: Ik vind het schilderij overigens overdonderend mooi.
Vijf. U herinnert zich misschien het ophefje van vorig jaar in het Rijksmuseum van Oudheden. Er was een expositie over de wijze waarop muzikanten met een Afrikaanse achtergrond zich identificeerden met het oude Egypte. Daarmee, zo betoogden Egyptenaren, eigenden die muzikanten zich iets toe dat niet van hen was. Wie bezit het oude Egypte?
Zes. De EU kent “Beschermde Oorsprongsbenamingen”, wat wil zeggen dat ze niet overal geproduceerd mogen worden. Halloumi kan alleen van Cyprus komen, kalamata-olijven kunnen alleen uit Griekenland komen en champagne kan alleen komen uit Frankrijk.
Israël wilde humus als streekgerecht laten registreren, maar dat leidde in 2008 tot een klacht die de Libanese gemoederen tot de op de huidige dag bezig houdt. Humus is Libanees, of desnoods Palestijns, en de Israëli’s moeten niet denken dat ze zich na het Arabische land ook nog de Arabische keuken kunnen toe-eigenen. Voor zover ik kan nagaan heeft de Europese Commissie beslist in het voordeel van Libanon. Er is hier meer (€) over de “hummus war”. Wie beslist over cultureel bezit?
Christendom
Zeven. Het christendom heeft zich flinke lappen jodendom toegeëigend en eeuwenlang hebben christenen de Hebreeuwse teksten benut om joden te vernederen en te vervolgen. Als er één groep recht van klagen heeft over de gevolgen van culturele toe-eigening, zijn het de joden.
Hermeneutiek
Acht. Als oudheidkundige doe ik natuurlijk niks anders dan me vreemde culturen toe-eigenen. Ik beschrijf cultuuruitingen uit een mij vreemde beschaving – Griekenland, Babylon, het Jodendom – en maak een vertaalslag naar mijn wereld. Hermeneutiek noemen we dat. Gek genoeg zie ik de wetenschappelijke discussie over hermeneutiek niet terug in discussies over culturele toe-eigening.
Dat is opnieuw geen sarcasme maar verbazing. Ik zou dat hebben verwacht. Het kan zijn dat geesteswetenschappers weer eens een kans laten lopen om hun belang te tonen. Of dat ze hun belang niet in de gaten hebben. Ik kijk nergens meer van op. Het kan ook zijn dat ik het gewoon niet begrijp.
Negen. Daarom staan de reageerpanelen voor u open. Houd uw bijdrage aan de culture wars echter een beetje beschaafd. Al is het maar omdat ik vandaag van München naar Nederland onderweg ben en niet kan ingrijpen als de discussie ontspoort.
[De oudheidkundige wetenschappen bieden meer dan feitjes, wistjedatjes en trivaliteitjes. Het zijn in de eerste plaats wetenschappen. Een overzicht van vergelijkbare stukjes is daar.]
Herkenbare dilemma’s.
Een aspect dat je niet expliciet vermeldt en volgens mij een belangrijke rol speelt, is dat velen in Afrika, Azië en Amerika veel van hun eigen cultuur vernietigd zagen door de Europese kolonisator en tegelijkertijd veel Europese cultuur opgelegd kregen. Ik kan me voorstellen dat zulke ervaringen doorwerken. Als je dan ook nog moet meemaken dat het weinige dat rest van die cultuur door diezelfde voormalige bezetter-kolonisator overgenomen wordt, is het niet zo onlogisch te denken dat die op die manier nu ook nog dat laatste restje van jou wil afnemen.
Dat respect en interesse bij het overnemen van belang zijn, kan ik alleen maar onderschrijven, maar zoals je zelf al aangeeft, is dat voor wie niet betrokken was bij dat proces niet altijd even duidelijk, vb. als ie plots een Hollander in Pakistaanse kledij ziet.
Het is inderdaad een lastige kwestie en ik kan ook niet altijd even goed alles begrijpen. Blijven luisteren naar elkaar, zou ik zeggen.
Dit is natuurlijk sterk geredeneerd vanuit koloniale uitbuiting. En dat is een belangrijk punt. Maar het heeft ook met de opkomst van een nieuw nationalisme te maken. En die nationalisten hebben hun eigen agenda die de de redenering over uitbuiting toch ingewikkeld maken.
d
Het is alleen jammer dat de activisten die het hardst schreeuwen, zelf het minst luisteren. (Ook op de UvA.) En met twee maten meten. Er was in 2016 een film genaamd Gods of Egypt die kritiek kreeg omdat er alleen maar blanke acteurs in speelden. Maar Cleopatra voorstellen als zwart, terwijl we weten dat ze Macedonisch was, mag dan weer wel. Dat ze zich daar in Egypte aan stoorden, begrijp ik wel, ook al kun je je inderdaad afvragen of de geschiedenis van Egypte, of een ander land, alleen maar aan Egypte behoort. Maar die Netflop over Cleopatra was pure geschiedvervalsing, zeker omdat het als een documentaire werd gepresenteerd.
“dat het verkeerd is als iemand uit een machtige cultuur iets toe-eigent uit een minder machtige cultuur.”
Dit klopt niet. Ook Anousha Nzume beweert dit niet in Hallo Witte Mensen. Het probleem is dat de dragers van die minder machtige cultuur er lang niet altijd de erkenning voor krijgen, laat staan er financieel beter van worden. Bill Haley wordt altijd gepresenteerd als de uitvinder van de rock’n’roll, terwijl allerlei Afro-Amerikaanse artiesten hem vooraf gingen. Alleen heeft niemand van hen gehoord.
De Beatles en de Rolling Stones (nee, ik ben van geen van beide fan) hebben laten zien dat dat ook anders kan. En Led Zeppelin (wel fan) was een extreem voorbeeld van waarom het anders moet. Zouden we nog iets kunnen leren van die “domme” middeleeuwers ook.
Culturele toeëigening gaat ook de andere kant op. Aangepaste vormen van westerse popmuziek zijn in India, Indonesië, Zuid-Korea en Japan enorm populair.
Wellicht herkende Jona de dimensie van de vergeten geleerden niet omdat hij regelmatig Ottomaanse archeologen en Egyptische fotografen noemt?
Ik denk ook aan ‘Vergeten erfenis’, waaron Jona vergeten Arabische erflaters in het zonnetje zette. Ik herinner me dat David Rijser dat niks vond.
… Alleen heeft niemand van hen gehoord…
Helemaal mee eens.
In het volgende wiki-artikel kun je de ontwikkeling van de rock-and-roll lezen en dat bevestigt wat u stelt: https://www.wikiwand.com/en/Origins_of_rock_and_roll
Ik vind o.a. Sister Rosetta Tharpe en Little Richard heel goed.
Rock-and-Roll heeft een kern van R&B en heeft vaak een sexuele naast een religieuze component.
“maar ik kan me voorstellen dat een Nederlandse Pakistaan toch wat verbaasd is als hij me zo ziet rondlopen.” Ach, ik weet niet. Een Nederlander die in Japan een Japanner op Hollandse klompen ziet lopen kijkt misschien ook verbaasd. Overigens kan ik mij uit mijn studententijd herinneren dat in Amsterdam Afghaanse jassen populair werden. Wat moeten we daar van denken. Het was mode en goede handel.
Kon hesi baka, JL.
Zit het hem ook niet in de mate van gelijkwaardigheid? Wat bij twee gelijkwaardige culturen een wederzijdse beïnvloeding kan zijn voelt voor een onderliggende partij al snel als diefstal. En laten we wel wezen: dat was/is het ook vaak. Het Westerse, kapitalistisch/technocratische wereldbeeld walst al twee eeuwen over de aardbol heen. Het heeft alle culturen dwangmatig veranderd, ook de onze. Om nog maar te zwijgen over die aardbol zelf.
Geen wonder dat de gevoelens gekwetst en de tenen lang zijn.
Dat zeg je mooi en ik ben het er ook mee eens. Van de andere kant: die westerse en kapitalistische samenleving heeft ook wel een paar mooie kanten, zoals geletterdheid en emancipatie. Maar als het hoger onderwijs faalt, zoals in Nederland sinds de jaren tachtig, dan gaan de slechte kanten overheersen.
Ik denk dat ongelijkwaardigheid cruciaal is om het probleem te begrijpen. En hoewel Frans Buijs hierboven overdrijft heeft hij wel degelijk een punt. De bevoogding ter linkerzijde van het politieke spectrum is ongeveer even ondraaglijk.
Nou nee, ik vind dat toch echt niet vergelijkbaar. Het belang van die paar extreemlinkse schreeuwende activisten wordt steevast enorm opgeblazen, alsof heel links inclusief Frans Timmermans en Rob Jetten zich ook zo zou gedragen – dat geldt voor Sylvana Simons niet eens, die was juist behoorlijk genuanceerd. Het belang van het kapitalisme en het kolonialisme onderschatten is nauwelijks mogelijk, en dat gaat niet alleen over machtsverhoudingen.
Dit gezegd hebbende: ik snap de klacht van culturele toe-eigening vaak ook niet en vind haar vaak onterecht. Maar ik snap het sentiment waar het vandaan komt wel.
Ik heb er zelf aardig wat mogen ontmoeten – en de meerderheid was niet extreem. Vergeet niet: ik beschouw mezelf als radicaal links (lid van GL, linkerkant; plus deelname aan allerlei actiegroepen). Dus ik beweeg me regelmatig in die kringen.
Daarbij dacht ik beslist niet aan Sylvana Simons. Het zou nogal malloot zijn als die zichzelf ging bevoogden. Ik heb het over blanke, goed opgeleide, welvarende progressievelingen die beter weten wat goed is voor etnische minderheden en armelui dan zijzelf. Juist Anousha Nzuma beschrijft die in haar boek Hallo WItte Mensen.
Of Timmermans en Jetten (die laatste is trouwens gematigd rechts – D66 is een liberale partij) zich er schuldig aan maken kan ik niet beoordelen. De eerste heeft een half jaar geleden de provincie Groningen (waar ik woon) in de steek gelaten en het asociale D66 liegt met “Wij laten niemand vallen” – mede dankzij die partij heb ik een jaar lang beneden het absolute minimum moeten leven.
“Het christendom heeft zich flinke lappen jodendom toegeëigend” gaat niet op als je het christendom als een vorm van jodendom beschouwt.
Wat een onzeker angstig getob ook allemaal weer…🙄
Huh?
Tobben?
Nou nee. Verontwaardiging en zo, dat wel, wat mij betreft.
De Romeinen eigenden zich van alles toe. Zo kom je verder, blijkbaar.
Er bestaat tegengwoordig een gewoonte alles en iedereen te verdelen onder twee groepen: slachtoffers en schuldigen. Die laatste wordt belichaamd door de witte oude man, en de eerste door de lesbische zwarte vrouw in rolstoel (van Amerongen, als ik het me goed herinner). Wie niet ergens slachtoffer van is telt eigelijk niet mee. Het verwijt van ‘culturele toe-eigening’ biedt een puike gelegenheid om de intersectionele verbondenheid met allerlei onzichtbaar gemaakten te etaleren. Ik kom de kreet alleen in dat verband tegen, en zeker niet in de mond van mensen die het werkelijk niet zo best getroffen hebben.
Ik denk dat de discussie genuanceerder is. Ieder mens heeft meer dan één identiteit en ik heb de indruk dat de discussie ook erkent dat mensen die op bijvoorbeeld hun huidskleur behoren tot de onderliggende groep, qua gender, klasse of opleiding kunnen behoren bij de bovenliggende groep. Dat is althans zoals ik intersectionaliteit begrijp.
Zoals ik het zie, is de kwestie: wie spreekt er namens welke groep? Ik heb de indruk dat de luidste stemmen niet per se representatief zijn. Het Japanse voorbeeld hierboven vond ik, in alle bescheidenheid gezegd, wel goed gevonden.
Salsa-liefhebbers hier? https://www.youtube.com/watch?v=gXdBszUca9o
Ik begrijp het een beetje anders; ene Yascha Mounk schijnt het onlangs goed doorgeprikt te hebben. Maar okee, waar we het over eens zijn is dat de vraag is wie voor welke groep spreekt. In jouw voorbeeld was de jurk Japans, gemaakt door Japanners, de sponsor was Japans, de Japanse viceconsul vond het prachtig, en Japanse demonstranten steunden het. De kreten ‘orientalisme’ en ‘culturele toe-eigenining’ waren grote kans het enige niet-Japanse hier; men had de heilige taak gekwetst te zijn. Mijn voorbeeld is ook wel mooi, al zeg ik het zelf: La Orquesta de la Luz was een Japanse band die salsa componeerde en speelde op een nivo waar lang niet elke Caribische groep bij in de buurt kon komen, en iedereen vond het prachtig. Het werd zeer gewaardeerd, deze culturele toe-eigening.
De term alleen al: “toe-eigenen”. Alsof je iets claimt zodra je het op je hoofd zet. De hele discussie gaat alleen maar over macht (zoals zo vaak: IK zeg dat JIJ dit of dat niet MAG) en dat door hoepeltjes moeten springen (WANT ANDERS!) en is zo doodvermoeiend.
Waarom kunnen we het niet gewoon laten bij ‘geïnspireerd door’?