[Dit is het vierde van acht blogjes die Lauren van Zoonen schreef over regering en religie van keizer Heliogabalus. Het eerste is hier.]
Matiging
Hoewel de bronnen, zoals gezegd, geen goede chronologie bieden, hebben we een beeld van de laatste maanden van Heliogobalus’ bewind. Naarmate de tijd verstreek, radicaliseerde de keizer. Hij werd volwassen, begon zelf te regeren en begreep Rome niet. Zowel de bevolking als de soldaten ergerden zich, maar volgens Cassius Dio en Herodianos kwam de meeste kritiek van de elite.
Heliogobalus’ grootmoeder Julia Maesa vreesde dat de soldaten de heiligschennis en de curieuze verschijningen niet lang zouden verdragen. Ze haalde Heliogabalus er daarom toe over om zijn neef Alexianus, de zoon van Julia Mamaea, aan te wijzen als zijn opvolger (caesar). Het voorwendsel zou zijn geweest dat deze Heliogabalus kon helpen bij de staatszaken, terwijl hij zich kon wijdde aan religie en andere belangrijkere kwesties.
Heliogabalus ging akkoord en de senatoren bekrachtigden de benoeming op 26 juni 221. Een maand later volgden ook de echtscheiding van Heliogabalus en de Vestaalse Maagd Aquilia Severa en zijn bruiloft met Faustina. Ook deze daden zullen hebben gediend om goodwill te herwinnen. Hoewel Heliogabalus er misschien door zijn moeder en grootmoeder tot deze matiging is aangezet, moeten we zijn eigen vermogen om beslissingen te nemen niet onderschatten. Bovendien was er inmiddels ruimte voor concessies, aangezien de tempel van Elagabal inmiddels was ingewijd.
Volgens onze bevooroordeelde bronnen wilde Heliogabalus niets liever dan zijn neef en caesar Alexianus corrumperen, maar diens moeder verhinderde dat. De jongen, die voortaan de naam Severus Alexander droeg, kreeg de allerbeste leraren Heliogabalus was woedend en begon spijt te krijgen van de benoeming. Hij stuurde de docenten uit het paleis weg en liet de meest vooraanstaande executeren.
Zenuwenoorlog
Heliogabalus mocht zich dan hebben ontdaan van Alexanders leraren, hij kon niet verhinderen dat de soldaten de gematigde Alexander hoger aansloegen dan de keizer met de wonderlijke ideeën. Julia Mamaea wist dat de keizer haar zoon haatte en betaalde het garnizoen om caesar Alexander te beschermen. Men kan zich Heliogabalus’ ontzetting voorstellen – het was geen hoogverraad maar het scheelde weinig.
Hij deed diverse pogingen zich van Alexander te ontdoen. Zijn plannen werden echter gedwarsboomd door zijn grootmoeder Julia Maesa, die inmiddels zal hebben begrepen dat Heliogabalus’ positie onhoudbaar was geworden.
Het lijkt erop dat de periode van matiging in december 221 voorbij was, omdat Heliogabalus toen hertrouwde met zijn Vestaalse Maagd. De situatie verslechterde nu steeds sneller. De auteur van de Historia Augusta zegt dat een eerste poging om de keizer te vermoorden plaatsvond in de paleistuinen bij de oude tempel de Hoop.
Heliogabalus moest er op nieuwjaarsdag 222 toe worden overgehaald te verschijnen met Alexander. Na enige mitsen en maren stemde de keizer toch in, maar hij weigerde het traditionele offer op het Capitool te brengen. Een nieuw affront van de religieuze gevoelens van alle bewoners van Rome, hoog en laag, civiel en militair.
Het einde
Heliogabalus verspreidde nu het gerucht dat Alexander op sterven lag – mogelijk als opmaat voor een moord. De soldaten waren kwaad en eisten Alexander te mogen zien. Op 11 of 12 maart 222 verschenen de keizer en de caesar in het openbaar, en de mensen juichten luider voor Alexander dan voor Heliogabalus. Woedend beval Heliogabalus dat soldaten die eraan hadden meegedaan, moesten worden gestraft. In plaats daarvan kwamen de soldaten, nog kwader, in opstand.
Volgens al onze bronnen richtte de woede zich eerst op de hovelingen rond de keizer. Ze werden op de meest afschuwelijke manieren vermoord. Vervolgens zochten en vonden ze Heliogabalus, die zich in een openbaar toilet zou hebben verstopt. Volgens Herodianos en Cassius Dio vond de eigenlijk moord plaats in het soldatenkamp. De lichamen van Heliogabalus en zijn moeder Julia Soaemias werden door de straten gesleept, verminkt en in een riool gegooid dat uitmondde in de Tiber. Alexander werd door de soldaten begroet als de nieuwe keizer en naar het paleis geleid.
Een nieuw begin
Volgens Herodianos werden de cultusbeelden van de Romeinse goden nu teruggebracht naar hun rechtmatige plaats. De baetyl van Elagabal werd teruggestuurd naar Emesa. De cultus werd niet verboden en het priestercollege bleef bestaan. Sommige mannen die door Heliogabalus waren bevorderd, kregen echter de opdracht een stap terug te doen.
Heliogabalus ontving een damnatio memoriae: zijn naam werd op bevel van de Senaat uit de openbare stukken en inscripties geschrapt. Ook werd hem een begrafenis geweigerd, er mocht niet in het openbaar worden gerouwd, en afbeeldingen of standbeelden van hem waren niet toegestaan. De bestaande exemplaren zijn vernietigd, hoewel een paar ervan bewaard zijn gebleven en in de hedendaagse musea te zien zijn.
***
Een gastbijdrage van Lauren van Zoonen, die wordt vervolgd. Dank je wel Lauren!
Jupiter Dolichenus
Baalbek
Ktesifon
Een keizer die letterlijk iederéén tegen zich krijgt mag van mij een slechte keizer genoemd worden.
“de oude tempel de Hoop”
Waar was dat?
Bij de huidige Santa Croce in Gerusalemme.
Sevenum Alexander lijkt één van de knapste keizers geweest te zijn. Misschien ook vanwege zijn jeugd.
Severus Alexander. Zucht.