[Dit is het vijfde van acht blogjes die Lauren van Zoonen schreef over regering en religie van keizer Heliogabalus. Het eerste is hier.]
Omdat de geschreven bronnen zo’n slecht chronologisch kader bieden, benutten oudheidkundigen munten en inscripties om de volgorde van de gebeurtenissen te reconstrueren. Dan valt op dat de eerste munten zelden verwijzen naar Heliogabalus’ favoriete god Elagabal. Slechts vier munten uit ongeveer 220 hebben afbeeldingen van de god.
Dit is in lijn met het gegeven, dat we wel kunnen afleiden uit de geschreven bronnen, dat Heliogabalus zijn eigen beleid begin 220 inzette. Toen verstootte hij zijn eerste echtgenote Cornelia Paula en trouwde hij met de Vestaalse Maagd Aquilia Severa. Voordien, tijdens Heliogabalus’ lange afwezigheid uit Rome, had hij zich ertoe beperkt te bevelen dat de god Elagabal in de gebeden moest zijn opgenomen en bij offers genoemd moest zijn. Volgens Herodianos introduceerde Heliogabalus na de aankomst in Rome (in de late zomer van 219) zijn god en de andere religieuze hervormingen. Pas toen begon de jonge keizer zelf beleid te maken.
De tempel van Elagabal
Zoals op deze blog al eerder verteld, werd een begin gemaakt met de bouw van een tempel voor Elagabal op de Palatijnse heuvel, in het centrum van de stad, naast het keizerlijk paleis. Het heiligdom werd vermoedelijk in de winter van 220/221 in gebruik genomen.
De auteur van de Historia Augusta beschuldigt Heliogabalus ervan de andere goden te hebben gedegradeerd. De ene god was kamerheer van Elagabal, de ander was slaaf. Elke Romeinse eredienst werd zo geïntegreerd in de cultus van de Syrische zonnegod. Volgens Cassius Dio plaatste Heliogabalus Elagabal zelfs boven Jupiter en presenteerde hij zichzelf als de hogepriester van deze nieuwe god. Dit blijkt ook uit de munten. De cultus zou plaatsvinden op de Palatijn, vlakbij het keizerlijk paleis.
Munten geven ook uitsluitsel over de vraag wanneer Heliogabalus de titel van sacerdos amplissimus dei Solis Invicti Elagabali aanvaardde, “allerhoogste priester van de onoverwinnelijke zon Elagabal”. Deze titel gold als prestigieuzer dan het Romeinse hogepriesterschap en werd op munten vermeld vóór het gebruikelijke pontifex maximus. De titel dateert uit de tweede helft van Heliogabalus’ regering, blijkt uit de munten. We kunnen preciezer zijn door te kijken naar de portretkop aan de andere zijde van de munt, waar we een steeds vollere baard herkennen. De titel komt eigenlijk alleen voor op munten vanaf 221, toen de tempel was voltooid.
Verhuizingen
De auteur van de Historia Augusta schrijft dat Heliogabalus na de bouw van de tempel allerlei heilige zaken daarheen overbracht: voorwerpen uit de tempel van de Grote Moeder (Kybele), het vuur van Vesta, het palladium (een standbeeld van Minerva), de schilden van de Salii. Dit gold als een ernstige heiligschennis. Het palladium was bijvoorbeeld aan het zicht onttrokken en mocht niet uit de Vestatempel worden verplaatst. Hij gaf het later, misschien in zijn periode van matiging, terug onder het voorwendsel dat zijn god ontevreden was over Minerva.
In plaats daarvan kreeg de Hemelse Venus (Tanit) opdracht uit Karthago te komen om te trouwen met Elagabal. Ook Casius Dio vermeldt dit goddelijke huwelijk, dat hij een absurditeit noemt.
Akitu
We weten van een college van priesters onder persoonlijke leiding van de vorst. Herodianos beschrijft ook het belangrijkste festival ter ere van Elagabal, dat elk jaar in de zomer moest plaatsvinden. Het bestond uiteraard uit offers aan de god en festiviteiten voor het volk. Bijzonder was echter dat de baetyl in een strijdwagen, versierd met edelmetaal en edelstenen en getrokken door zes schimmels, werd gereden in de richting van de oude tempel voor de Hoop werd gereden. De keizer liep voor de strijdwagen uit, terwijl hij de teugels van de paarden vasthield en zijn ogen gericht hield op het cultusbeeld.
Ook de beelden van andere goden werden in de processie meegevoerd, evenals kostbare voorwerpen en keizerlijke standaarden. De cavalerie sloot zich aan bij de processie en lijfwachten flankeerden de keizer. Na de nodige offers schonk de keizer kostbaarheden aan het volk. (Deze liberalitas is bekend uit 220 en 221.) De volgende dag werden de goden teruggereden naar de Palatijn. De gelijkenis met het Akitu-festival uit het toenmalige Babylon, hoewel nu gevierd voor Elagabal, ligt er duimendik bovenop.
***
Een gastbijdrage van Lauren van Zoonen, die wordt vervolgd. Dank je wel Lauren!
Gladiatrices en dwergen
Afrikaans aardewerk
Joodse humor
Dienden deze religieuze fratsen een politiek doel?
Vgl. Achnaton.
Ik denk van niet. Als ik het zo lees hebben we hier te maken met een jongen die is opgegroeid met de cultus van de god Elagabal en nu de kans ziet om zich daar helemaal in uit te leven. Als er een politiek doel was, dan waren dat waarschijnlijk de vrouwen achter hem (sorry als ik al die Julia’s even niet uit elkaar kan houden) die de Severus dynastie wilden herstellen.