Omdat ik wilde weten of mijn kennis van de Oudheid gelijke pas hield met het onderzoek, lees ik de laatste druk van het eerstejaarshandboek oude geschiedenis: Een kennismaking met de oude wereld van Luuk de Blois en Bert van der Spek. Ik was aangekomen bij het overzicht van de religie van de Romeinse keizertijd. Ik schrijf vandaag een aanvulling, want de god Jupiter Dolichenus blijft onvermeld. Toevallig was er iemand die me onlangs vroeg of ik daar eens over wilde bloggen. Daar gaat ’ie dus.

Om te beginnen: het is de oppergod van Doliche in Kommagene, een Anatolisch koninkrijk aan de Eufraat. De plek van zijn tempel heet tegenwoordig Dülük Baba Tepe, de heuvel van vadertje Dolichenus dus, en is niet ver van Gazi Antep. De cultus heeft wortels in een ver verleden: op afbeeldingen staat de god op een stier en draagt hij een bliksemschicht en een dubbele bijl, net als de Hittitische stormgod Tešub.

Het is dus eigenlijk de Tešub van Doliche. Maar ook al kennen we de Bronstijdwortels van de cultus, deze is eeuwenlang erg slecht gedocumenteerd. Dat heeft alles te maken met het feit dat deze regio sowieso niet geweldig goed bekend is in de archaïsche, Perzische en hellenistische tijd.

De god van de Severi

We krijgen pas vat op de verering van de god na pakweg 70 na Chr., als keizer Vespasianus Kommagene annexeert. De godheid krijgt eind tweede eeuw na Chr. ineens nieuwe tempels – er zijn er een stuk of twintig bekend – en wordt daar gelijkgesteld aan Jupiter. Logisch, want het is een stormgod die bliksemschichten werpt. Jupiter Dolichenus gaat gekleed als Romeinse veldheer, maar in plaats van een helm heeft hij vaak een oosters ogende muts of tiara op het hoofd. Zijn eretitel liegt er niet om: hij is de conservator totius mundi, degene die de gehele wereld bewaart. Zijn echtgenote heet in een Romeinse context vanzelfsprekend Juno, of Juno Sancta als we precies willen zijn.

Er is iets wonderlijks aan de hand met de verspreiding van de nieuwe heiligdommen voor Jupiter Dolichenus. Ze liggen vooral – maar niet uitsluitend – langs de Donau en Rijn, in Centraal-Italië en in Libië. Ook uit provinciestadjes als Tongeren is de verering bekend, maar dat is zeldzamer. Er is wel geopperd dat de verering van de god diende om trouw aan de Severische dynastie (r.193-235) tot uiting te brengen. Dat zou ook verklaren waarom nogal wat tempels tijdens het bewind van Maximinus Thrax (r.235-238) zijn geplunderd en verlaten.

Nog een opmerkelijk detail: de namen van de vereerders. Een derde is soldaat, wat niet zoveel zegt omdat militairen oververtegenwoordigd zijn in ons bronnenbestand. Migranten van de eerste en tweede generatie zijn echter eveneens oververtegenwoordigd. En dat is wel opvallend. Misschien waren zij wel degenen die via deze cultus hun loyaliteit aan de Romeinse keizer onderstreepten. Een god voor inburgeraars dus. Waarom juist Jupiter Dolichenus daarvoor geschikt was en waarom ten tijde van Maximinus Thrax een einde kwam aan deze praktijk, is, oudheidkunde zijnde oudheidkunde, weer eens onbekend.

Een Romeinse god

Of de eredienst nu functioneerde om loyaliteit aan het keizerlijk huis tot uiting te brengen en of dit vooral migranten gold – we zouden het willen weten maar het is niet het allerbelangrijkste. Het is weliswaar legitiem maar ook een tikje calvinistisch om te vragen naar de doctrine. Wat belangrijker is: net als Mithras lijkt Jupiter Dolichenus op het eerste gezicht oosters, maar is de cultus feitelijk een Romeinse nieuwschepping.

PS

Eind van de middag, om 16:30 om precies te zijn, spreken Rens Bod en ik in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden over de versplintering van de geesteswetenschappen in het algemeen en de oudheidkundige bloedgroepen in het bijzonder. We denken dat we ook oplossingen hebben, waardoor én het onderzoek kwalitatief kan verbeteren én de voorlichting beter kan. Bod en ik overhandigen het eerste exemplaar van mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap aan wetenschapsjournalist Marcel Hulspas. Meer informatie hier, ook over de livestream voor wie niet in Leiden woont.