[Tweede deel van de evaluatie aan het einde van mijn reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?” Het eerste deel was hier.]
Persoonlijkheidscultus
Ik noemde in het vorige blogje het Forum van Caesar. Dat is te lezen als een monument voor de autocratie, maar dat is niet het hele verhaal. Het was althans niet uniek. Machtige tijdgenoten richtten wel vaker zulke monumenten voor zichzelf op, zoals het theater dat Pompeius bouwde. Dat Julius Caesar de godin Venus adopteerde als stammoeder, was in zijn kringen ook de gewoonste zaak van de wereld. Ruim anderhalve eeuw eerder had Scipio Africanus al beweerd een lijntje te hebben met de goden.
Het is ook opvallend dat het vooral de senatoren zijn geweest die Julius Caesar het ene eerbewijs na het andere toekenden. Ploutarchos constateert dat de eerste daarvan, voorgesteld door Cicero, nog wel een zekere betekenis hadden, maar dat het doorsloeg.noot Vaak denken we dat de Romeinen heel krijgszuchtig waren, zoals de Grieken artistiek zouden zijn geweest, de Perzen wreed, en de Feniciërs eeuwige koopvaarders. Die clichés zijn handig voor een eerste kennismaking, maar als je voor de Romeinen een cliché zoekt dat een karaktertrek benoemt die echt correct is, dan zou ik zeggen dat ze de ergste hielenlikkers uit de wereldgeschiedenis zijn geweest. De dictator heeft een paar eerbewijzen afgeslagen en je bent geneigd te denken dat de stroopsmeerderij zelfs Caesar te gortig werd.
Het koningschap
Wat veel over hem zegt, is zijn consequente weigering zichzelf te presenteren als koning. Hij kon boos worden als erop werd gezinspeeld, al deed hij het ook wel af met een grapje. Suetonius vermeldt dat toen mensen hem eens aanspraken als koning, rex, zijn laconieke antwoord was dat hij Caesar heette en geen Rex, pretenderend dat mensen de bijnaam van zijn overgrootvader hadden gebruikt.noot
Maar hij was aan het einde van zijn leven natuurlijk alleenheerser en toen Suetonius die anekdote opschreef, was “Caesar” als titel heel wat voornamer dan “rex”. Misschien was dat de reden waarom Suetonius de anekdote noteerde: ze kon gelden als voorteken.
Ook Cicero schoof Caesar in de schoenen dat hij koning wilde zijn: “hij wilde koning zijn en werd het”.noot Ik heb niet de contemporaine kennis van een Cicero, maar vermoed dat deze observatie nou net niet waar is. Caesar heeft gezocht naar een constitutionele vorm van alleenheerschappij en dat werd de permanente dictatuur. Hij hechtte aan een zo normaal mogelijke, of een zo normaal mogelijk ogende, vorm van bestuur. En nogmaals: op de dag dat hij stierf waren alle ambten vervuld en functioneerde het staatsapparaat.
Maar tegelijkertijd: niemand heeft Caesar ooit gevraagd de Tweede Burgeroorlog te ontketenen. Hij hoefde zijn ego niet te laten prevaleren ten koste van duizenden gesneuvelde soldaten en honderdduizenden burgers met enorme problemen. In de Aeneis hekelt de dichter Vergilius Julius Caesar vanwege het leed dat hij veroorzaakte toen hij over de Alpen trok en de Tweede Burgeroorlog ontketende.noot Dat appelleert aan wat wij intuïtief denken bij een putschist.
[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]
Zelfde tijdvak
Latijnse, heidense literatuurmei 1, 2021
VIII Augusta op de Balkanjuli 6, 2024
Velleius Paterculus (2)maart 2, 2016
Wat schoot ik in de lach bij je omschrijving van Romeinen als ” de ergste hielenlikkers uit de wereldgeschiedenis”
Prettig is dat, zo’n omschrijving die natuurlijk wellicht wat overdreven is maar wel gemakkelijk te onthouden en bovendien humoristisch.
De MB haat eigenlijk zijn onderwerp?
Nee, zo zit in elk geval ik niet in elkaar. Een onderwerp is interessant of niet. Meer is er niet.
Hoe stel je überhaupt vast wie de grootste hielenlikkers in de geschiedenis waren/zijn….🤔
Het zich in meer autoritaire richting ontwikkelen van politieke systemen brengt vaak niet het mooiste in mensen naar boven.
Ik denk dat de Romeinen de pech hadden dat we veel van hun inscripties hebben, waar het gevlei, het geslijm, de kruiperigheid duidelijk uit blijkt. “Dag majesteit, we houden zoveel van u dat we onze stad een nieuwe naam willen geven en ons naar u willen vernoemen.” Dat geleuter.
Het beste antwoord is van Vespasianus, die toestemming gaf en toevoegde dat het feit dat de stad (Sabora) nu een andere naam had, niet wilde zeggen dat alle contracten niet meer geldig waren. Belasting betalen zouden ze. En daarmee was het plannetje van de Saboreeërs mislukt.
Heeft ook wel iets vertederends toch….🙄
Die oude volken en hun pech toch…hoe meer er van ze over is, hoe slechter ze er opstaan. Neem de Assyriërs….🤔
‘The Assyrians: an Empire of Psychopaths?’
The Historians Craft nuanceert https://youtu.be/v5do6CM3gu4?si=q6i0CRfnAvPA9y8j
“maar vermoed dat deze observatie nou net niet waar is”
We zouden er inmiddels aan gewend moeten zijn dat woorden 2000+ jaar geleden iets anders betekenden dan tegenwoordig. Daarentegen durf ik wel aan te nemen dat de politici destijds net zo goed begrepen hoe associaties werken als wij tegenwoordig. Cicero bedoelde dat Caesar wilde terugkeren naar het prerepublikeinse Rome. De laatste kon dat natuurlijk niet toegeven, omdat de toenmalige heersers een slechte reputatie hadden. Dus pretendeerde hij, net als Octavianus later, iets nieuws in te voeren. Omdat er een half millennium later natuurlijk ook belangrijke verschillen waren had hij argumenten in overvloed.
De “discussie” is geen kwestie van waarheid, maar van tamelijk subtiele propaganda. De feiten naar je hand zetten is een belangrijke politieke vaardigheid.
Een vraag die ik al bij de eindejaarsvraagjes had willen stellen: waarom hoort “De eerste keizer” niet bij de antwoorden op de vraag “Wie was Julius Caesar”? Waarom denken we het beter te weten dan Suetonius? Constitutioneel is er met Augustus niets veranderd, dus wat verantwoordt dan wel de conventie dat Augustus de eerste keizer is?
“als je voor de Romeinen een cliché zoekt dat een karaktertrek benoemt die echt correct is, dan zou ik zeggen dat ze de ergste hielenlikkers uit de wereldgeschiedenis zijn geweest”
Als historicus moet ik dan glimlachen omdat we er direct aan zouden moeten toevoegen ‘waarvan we het weten’. We hebben gewoon gigantisch veel materiaal van die jongens, veel meer dan dat we van veel andere culturen hebben.
En wát we hebben van anderen doet ook vermoeden dat het daar stevig aan toeging als je iets gedaan wilde krijgen.
Kijk bijvoorbeeld naar (standaard) vergoddelijkte vorsten elders en hof ceremoniën waarbij iedereen plat op het gezicht ging voor de vorst – de Romeinen voerden dat pas eeuwen later in.