De ondergang van de Bourgondiërs

Bourgondische mantelspelden uit Worms

Borbetomagus, het huidige Worms, lijkt ooit de stad te zijn geweest vanwaaruit de Bourgondiërs, een Germaanse stam die meestal redelijk loyaal was aan het Romeinse Rijk, een sector van de Rijngrens verdedigde. Meestal redelijk loyaal, maar niet altijd. Hun leider Gundihar lijkt zich, althans in de ogen van de Romeinse oppercommandant Aetius, nogal onafhankelijk te hebben gedragen. De chroniqueur Prosper Tiro noteert voor het jaar 435:

In deze tijd versloeg Aetius Gundihar, de koning van de Bourgondiërs die in de Gallische gewesten woonden, en toen deze smeekte om vrede, werd die hem verleend. Gundihar kon er niet lang van genieten omdat de Hunnen hem en zijn volk met wortel en tak uitroeiden.

De overlevende Bourgondiërs werden door de Romeinen gedeporteerd naar de Boven-Rhône en vormden geen bedreiging meer voor het Romeinse oppergezag. In de volkerenslag die in 451 plaatsvond op de Catalaunische Velden vochten ze aan Aetius’ zijde mee tegen de Hunnen van Attila.

De gebeurtenis zou niet meer dan een voetnoot in de wereldgeschiedenis zijn geweest als ze niet ten grondslag zou hebben gelegen aan het beroemde Nibelungenlied, dat ergens tussen 1190 en 1205 is toevertrouwd aan het perkament. De auteur leefde in twee werelden. Door zijn optreden aan adellijke hoven was hij op de hoogte van de nog jonge hoofse literatuur. De voor de moderne lezer wat langdradige beschrijvingen van het hofleven die in het Nibelungenlied zijn opgenomen, moeten destijds tot de populairste delen van het werk hebben behoord. Tegelijk keek de dichter terug naar een ander, minder geciviliseerd verleden, dat hij kende uit de gezangen van vroegere voordrachtskunstenaars.

Dat was de wereld van na de ondergang van Rome, waarin de steden niet langer belangrijk waren, nauwelijks munten circuleerden, de bureaucratie was verdwenen en het economisch leven werd gedomineerd door de consumptie van zelf verbouwde agrarische producten, aangevuld met ruilhandel. Oorlogen werden niet langer gevoerd door grote, reguliere infanterielegers die op gezette tijden soldij ontvingen, maar door zwaarbepantserde ruiters die in ruil voor hun diensten door de vorst werden beloond met het recht een landgoed te gebruiken. Met de opbrengst daarvan kon de ruiter zichzelf, zijn familie en zijn paarden voeden. Op die manier voorzag de koning in het levensonderhoud van zijn vazal, die van zijn kant zijn heer onvoorwaardelijke trouw was verschuldigd.

Hagen en het Rijngoud; beeld in Worms

Deze loyaliteit is een van de thema’s van het Nibelungenlied. In het eerste deel wordt verteld hoe de Bourgondische prinses Kriemhilde ruzie krijgt met de echtgenote van haar broer Gunther, die geen ander is dan de historische koning Gundihar. Het koninklijk paar wordt vernederd en een van hun vazallen, Hagen van Tronje, redt de eer van zijn vorsten met de moord op Kriemhildes echtgenoot Siegfried van Nederland, die ooit tot aanzien is gekomen door een draak te verslaan en een schat te bemachtigen. Om er zeker van te zijn dat Kriemhilde nooit in staat zal zijn haar man te wreken, werpt Hagen het goud in de Rijn.

Het eigenlijke drama begint jaren later, als Kriemhilde is hertrouwd met de Hunnenkoning Etzel. Het betreft hier een historische gebeurtenis en zelfs de namen zijn niet veel veranderd: in feite heette het bruidspaar Attila en Hildico (een koosnaampje voor Kriemhilde). Ter gelegenheid van de geboorte van hun zoon nodigen ze de Bourgondische koninklijke familie, de ‘Nibelungen’, uit feest te komen vieren. Hoewel Hagen Gunther laat weten dat hij de zaak niet vertrouwt, besluit de koning toch zijn zuster op te zoeken. Hagen kan, zoals een trouwe vazal betaamt, niet anders dan zijn vorst volgen.

De situatie escaleert als de Bourgondiërs eenmaal zijn aangekomen aan het hof van de Hunnen. Terwijl alle aanwezigen in een grote zaal feestvieren, laat Kriemhilde het gevolg van de Bourgondiërs vermoorden, een wandaad die niet anders dan met geweld kan worden beantwoord. Om het gruwelijke karakter van de gebeurtenissen te benadrukken, kiest de dichter voor een wat ontregelend taalgebruik. De omgekeerde woordvolgorde komt op moderne lezers wat onbeholpen over, maar moet destijds de toehoorders hebben doordrongen van het belang van de gebeurtenis.

Toen zag de koning Gunther de noodzaak van de strijd.
De koning sloeg toen zelve wonden veel en wijd
door de lichte pantsers. Van het Bourgondenrijk
was hij een moedig koning: daarvan gaf hij nu waarlijk blijk.

In de strijd zich mengde de sterke held Gernôt:
hij sloeg van de Hunnen vele ridders dood
met het scherpe wapen, dat hem gaf Ruedegêr.
Hij stelde zich zeer grimmig tegen Etzels mannen daar te weer. [...]

Hoe dapper zij ook waren, de vorsten en hun schaar,
men zag voor alle and’ren immer Volker daar:
in het bitter vechten was hij een ridder goed.
Hij heeft wel menig ridder doen vallen in zijn eigen bloed.

Ook hebben zich zeer moedig de Hunnen nu geweerd.
Men zag er ook de gasten niet blijven ongedeerd,
toen zij met blanke zwaarden schreden door de hal.
Men hoorde allerwegen strijdrumoer en krijgsgeschal.

Hagen (uit de speelfilm van Fritz Lang)

De strijd zet zich lang voort en uiteindelijk zien beide partijen in dat het geen zin heeft verder te vechten. Gunther en zijn vazallen, ‘rood van wonden en zo grauw als hun harnassen’, verwijten Etzel en Kriemhilde dat zij een nogal wonderlijke opvatting over gastvrijheid hebben. De onderhandelingen leiden tot niets en Kriemhilde geeft een huiveringwekkend bevel aan haar Hunse vazallen:

Toen zei de koninginne: ‘Gij helden, staat gereed!
Gaat de trap nu nader en wreekt mij nu mijn leed.
Ik zal ‘t immer danken, zoals mij dat betaamt.
De overmoed van Hagen, die wordt hier nog wel beschaamd.

Laat uit de burchtzaal niemand naar buiten kunnen gaan.
Ik laat aan alle hoeken de zaal nu steken aan:
dan wordt nog wel gewroken al mijn bitter leed.’
De helden van vorst Etzel stonden daartoe snel gereed.

Wie nog buiten stonden, dreven ze in de hal,
met slagen en met schoot; groot was het geschal.
Maar de vorsten wilden niet scheiden van hun schaar
en wilden niet verlaten elkander in dit groot gevaar.

De zaal liet nu Kriemhilde steken in de brand.
Met het vuur men kwelde die van Bourgondenland.
Het huis snel door een windvlaag in de lichterlaaie stond.
Ik meen men helden nimmer in grotere ellende vond.

Hagen en Gunther (Alte Nationalgalerie, Berlijn)

‘De vorsten wilden niet scheiden van hun schaar’: zoals de koning mocht rekenen op de loyaliteit van zijn vazallen, zo diende hij hun bij te staan, ook – of juist – als de ondergang onafwendbaar was geworden. Uiteindelijk worden Gunther en Hagen overmeesterd door Attila’s hoveling Diederik van Bern en in een cel gegooid, waar Kriemhilde de moordenaar van haar eerste echtgenoot komt opzoeken. Ze wil weten waar de schat is, maar Hagen antwoordt dat hij heeft gezworen dat niemand te vertellen zolang zijn koning nog in leven is.

‘Daar zal ik dan voor zorgen,’ sprak daarop Etzels vrouw
en beval dat Gunther het lijf verliezen zou.
Zijn hoofd werd afgeslagen; bij de haren men het droeg
naar de held van Tronje.

In feite triomfeert Hagen: alleen God en hij weten nu waar het goud is, en hij zal het de vrouw die zojuist haar broer heeft laten vermoorden, nooit vertellen. Dat kost hem zijn leven: Kriemhilde onthoofdt de geketende gevangene met het zwaard dat ooit aan Siegfried heeft behoord. Dit is zelfs voor de Hunnen te erg. Ze kunnen zoveel wreedheid niet aanzien en doden hun koningin.

De bloem van alle ridders lag daar helaas nu dood;
alle mensen hadden daarom smart en nood.
In leed was nu geëindigd des koning Etzels feest,
zoals steeds leed van liefde het bittere einde is geweest.

Hoewel in dit verhaal de echo’s van historische gebeurtenissen doorklinken, heeft het weinig te maken met de feitelijke ondergang van koning Gundihar. De operaties van Aetius’ Romeinen en van de Hunnen, die plaatsvonden toen de historische Attila nog geen koning was, zijn veranderd in een uitnodiging voor een feestmaal. Hildico was geen Bourgondische prinses en had evenmin kinderen met Attila, die tijdens de huwelijksnacht overleed. Diederik van Bern heette eigenlijk Theodorik van Verona, was koning van de Ostrogoten en leefde nooit aan het hof van Attila. Zo zijn er wel meer verschuivingen aan te wijzen.

Maar het Nibelungenlied is dan ook geen geschiedschrijving. Het is een heldendicht. Het biedt een beeld van de waarden van de periode die volgde op de ondergang van de Romeinse cultuur. Zoals gezegd verdwenen de reguliere Romeinse strijdmachten om plaats te maken voor groepen ruiters, die aan hun vorsten waren gebonden door plechtige eden van trouw. Het Nibelungenlied vertelt hoe Hagen loyaal blijft aan zijn koning, zelfs tegen beter weten in en tot de dood erop volgt. Dat was de erecode van de soldaten in de Middeleeuwen. In de klassieke Griekse en Romeinse tijd zou geen dichter zoiets hebben hoeven schrijven, want soldaten waren aan hun superieuren gebonden door andere banden, zoals soldij of trouw aan de eigen stad.

Dat maakt de Griekse hoplieten en vooral de Romeinse legionairs, vergeleken met de krijgers uit de Ilias en het Nibelungenlied, voor ons meer herkenbaar. En toch. Nog altijd lezen we de poëzie van Homeros en zijn anonieme Duitse collega. En ook kijken we nog steeds gefascineerd en geschokt naar de Assyrische reliëfs. Dat suggereert dat de Assyrische kunstenaars en de Griekse en Duitse dichters iets hebben gecreëerd dat universeel is. Het is moeilijk onder woorden te brengen wat dat precies is, maar het is niet zo’n vreemde gedachte dat het ermee te maken heeft dat niet wordt verhuld wat er gebeurt als mensen elkaar doden. Ze tonen een aspect van de menselijke natuur dat we in het dagelijks leven in toom houden, maar dat ons als onze schaduw volgt en waarnaar we kijken met afgrijzen en fascinatie.

(oorspronkelijke epiloog van Oorlogsmist; een recensie van de nieuwe Nederlandse vertaling is hier)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 253 andere volgers

%d bloggers like this: