Hoe zag Jezus eruit?

Matthias Stomer, De ongelovige Thomas (c.1645)

Het Davidsfonds stuurde me Hoe zag Jezus eruit? van Willie Van Peer en hoewel ik op een geschenkje positief wil reageren, weet ik niet goed hoe. Dit boekje is niet slecht, het is niet goed, het is iets daartussen en eigenlijk ook dat niet. Van Peer behandelt een non-probleem en slaat zijwegen in. Hele paragrafen kunnen eruit, maar wat hij daarin ten berde brengt is niet onzinnig. Dat maakt het lastig recenseren.

Non-probleem

Over het uiterlijk van Jezus valt, zoals Van Peer aangeeft, niets met zekerheid te zeggen. Hij benadrukt dat de man niet heeft geleken op de blanke, blauwogige afbeeldingen uit de artistieke traditie, maar vermeldt niemand die zo denkt. De iconen uit de Byzantijnse traditie en de afbeeldingen uit de School van Beuron waren, om twee voorbeelden te geven, nooit bedoeld als realistisch.

Van Peers vertrekpunt is dan ook geen hedendaagse cultuuruiting, die zou bewijzen dat het idee van een blanke, blauwogige Jezus momenteel werkelijk bestaat, maar de hierboven getoonde Ongelovige Thomas van de zeventiende-eeuwse caravaggist Matthias Stomer. Volgens Van Peer was Jezus donkerder dan Stomer weergeeft en door veel verblijf buitenshuis gebruinder. De vraag of Jezus een baard had, behandelt Van Peer uitgebreid en met zinvolle argumenten pro en contra, om te concluderen dat het wellicht zo is geweest.

Minder sterk is zijn behandeling van de lengte van Jezus’ haar, dat kort moet zijn geweest. Zijn bewijs komt uit een brief van Paulus: “Leert de natuur zelf u niet, dat het voor een man een oneer is het haar lang te dragen?” Dat Jezus een nazireeër kan zijn geweest, overweegt Van Peer niet, hoewel de ambigue titel “de Nazareeër” daar wel op hint en we van het naziraat dankzij het Mishna-traktaat Nazir goed op de hoogte zijn. Net als Fik Meijer schrijft Van Peer over de beroemdste Jood aller tijden zonder de Joodse literatuur te raadplegen.

Antieke afbeeldingen

Interessant is dan weer Van Peers antwoord op de vraag waarom er lange tijd geen afbeeldingen van Jezus zijn gemaakt: omdat de geëigende plaatsen om zoiets te tonen, zoals een kerk, er nog niet waren. Je zou ook kunnen denken aan het joodse verbod God af te beelden. De oudste afbeeldingen van Jezus lijken geïnspireerd op die van Dionysos, wiens cultus “wijdverbreid [was] in geheel Palestina van de eerste tot de vierde eeuw”. Nee. Wat feitelijk speelde is dat het jodendom zich kon bedienen van een dionysische vormentaal omdat Jahweh aan Dionysos werd gelijkgesteld. Het is dus niet de Dionysoscultus die wijdverbreid was, maar het jodendom.

Afbeeldingen van de kruisiging, stelt Van Peer, waren taboe zolang mensen de gruwelijke werkelijkheid kenden. Pas toen deze marteling niet meer voorkwam, durfde men Christus als gekruisigde af te beelden. Eén gevolg is dat middeleeuwse en recentere afbeeldingen nooit kloppen. Dat de wonden op de Lijkwade van Turijn niet corresponderen met die van een Romeinse executie maar wel met wat men was gaan denken dat een Romeinse executie was geweest, is een van de sterkste aanwijzingen dat de Lijkwade is vervaardigd in de Middeleeuwen – een punt dat Van Peer verzuimt te noemen in zijn behandeling van dat thema.

Zijpaden

Met de Lijkwade slaat Van Peer een zijweg in. Hij constateert ook ergens, zonder dat dit van belang is voor zijn thema, dat steeds minder mensen vertrouwd zijn met het christelijke erfgoed en weer ergens anders dwaalt hij af naar het Jezusmythicisme. Een goede eindredacteur zou dit overbodigs hebben geschrapt. Hij zou ook fouten eruit hebben gehaald. De Tora is niet “ongeveer wat wij het ‘Oude Testament’ noemen” maar alleen het eerste deel daarvan. De joodse christenen zijn niet met het beleg van Jeruzalem in 70 n.Chr. verdwenen; nog eind vierde eeuw predikten bisschoppen tegen christelijk synagogebezoek. Dura Europos is niet gesticht door Alexander maar door Seleukos Nikator. Het is maar de vraag of het onder de Sint-Pieter gevonden Heliosmozaïek Christus voorstelt. Etc.

Curieus is Van Peers beschrijving van – opnieuw een zijpad – de christenvervolgingen. Hij stelt dat die minder ingrijpend waren dan aangenomen, maar vertelt nergens wie dat aanneemt. Vervolgens stelt hij dat er twee perioden zijn geweest waarin de vervolging een massaal karakter aannam, namelijk ten tijde van keizer Decius (r.249-251) en aan het begin van de vierde eeuw. Van Peer lijkt er niet van op de hoogte dat Decius een eed van trouw vroeg, dat hij dus niet de christenen vervolgde en dat zijn slachtoffers bestonden uit mensen die niet wilden offeren. Geestverwanten van die slachtoffers hebben vanaf de vierde eeuw de toon gezet, maar het is de vraag of zij representatief zijn voor de derde eeuw. Wie de eed van trouw van Decius beschouwt als vervolging, projecteert een orthodox-christelijke visie op wat christendom behoort te zijn, terug op een tijdvak waarin die notie vermoedelijk marginaal was.

Jezus’ uiterlijk

Hoewel ik dus niet het idee heb dat dit een grondig gedocumenteerd boek over een belangrijke kwestie is, staat er genoeg aardigs in. De constatering dat ook als mensen proberen een oosterse Jezus af te beelden, ze een lankmoedig mens willen tonen (en niet de man die de bestraffing van de rijken aankondigde), is onweerlegbaar. Van Peers beschrijving van de Gerasimovmethode waarmee wetenschappers gezichten reconstrueren, u wellicht bekend uit de film Gorky Park, en die ook is gebruikt om te reconstrueren hoe een bewoner van Judea er in de eerste eeuw heeft uitgezien, is uitstekend.

Van Peer zou iets meer aandacht hebben mogen geven aan het dieet. De antieke voeding was immers vaak deficiënt en we mogen aannemen dat een man als Jezus onvoldoende caroteen, vitamine C en vitamine D heeft gehad. Wie op ongeveer dertigjarige leeftijd begon aan zijn openbare leven, zag waarschijnlijk niet al te scherp, miste een paar tanden en had vergroeide ledematen.

Kortom

Wat Van Peer vertelt is dus geen nonsens, maar hij negeert dingen, haalt er irrelevante zaken bij en weerlegt een stelling die niemand verdedigt. Misschien dat de organisatoren van een passiespel iets aan Hoe zag Jezus eruit? hebben, maar die hebben allang besloten dat ze de rol van Jezus niet moeten laten spelen door iemand met een blanke huid en blauwe ogen maar door iemand met wat pigment. En zo’n passiespel is, anders dan een zeventiende-eeuws schilderij, wél een hedendaagse cultuuruiting.

Ik kan geen echt oordeel geven. Als Hoe zag Jezus eruit? vol wijsheid had gestaan, had ik het geprezen, zoals de Marginal Jew van John P. Meier. Als Van Peers boek vol onzin had gestaan, had ik uitgelegd wat eraan schortte, zoals ik deed bij het Jezusboek van Fik Meijer. En als Hoe zag Jezus eruit? een belangrijke kwestie onbevredigend aanpakte, had ik kunnen schrijven dat het de opmaat was naar iets beters, zoals het boek van Maurice Casey.

Maar dat is Hoe zag Jezus eruit? allemaal niet. Het is vooral een voorbeeld van wetenschapscommunicatie over de Oudheid: men gaat uit van het verhaal dat een auteur wil vertellen. Gemeten aan hun geringe ambities halen oudheidkundigen hun doelen, en zo bezien zou ik moeten constateren dat Van Peer een geslaagd boek heeft geschreven. Als we echter uitgaan van het belang van zo’n boek, dat in dit geval vragen beantwoordt die niemand stelt, is het oordeel minder positief.

18 gedachtes over “Hoe zag Jezus eruit?

  1. In onze kinderjaren werden we met een beeld van Jezus opgezadeld, waar de zoetigheid en de vroomheid van afdroop (prentjes voor goed gedrag, eerste communie, etc.). Daar werd Jezus voorgesteld als een best knappe man, met een jurk en een gesplitste baard. Dat is er moeilijk uit te krijgen. In de latere schilderkunst werd dit beeld niet gecorrigeerd. Ik denk dat we het domweg niet weten. En ik denk ook dat het geen overdreven belangrijk item is.

    1. Nazireeërs mochten hun haar niet knippen. Rastafari’s nemen deze gelofte nog altijd heel serieus; in de Bijbel is Samson het bekendste voorbeeld.

      Nazireeërs mochten ook geen wijn drinken, al waren er bepalingen over wat ik maar deeltijdnaziraat zal noemen. Jezus’ woorden tijdens het Laatste Avondmaal dat hij geen wijn meer zal drinken, zijn uitgelegd als een acceptatie van de volledige gelofte: hij wilde in staat van reinheid de laatste dingen meemaken.

      Dat Jezus eruit zag als een rastafari is dus een ongebruikelijke maar daarom nog geen onzinnige gedachte. Ik denk dat Van Peer het had moeten overwegen.

  2. Jeroen

    De hoofdbron van onze vitamine D is zonlicht.. me dunkt dat De Mensenzoon daarvan toch voldoende zal hebben gehad op dat deel van de aarde…

    1. Ja, sterker nog, Van Peer noemt dat ook: hij zegt dat Jezus gebruind moet zijn geweest.

      Desondanks is rachitis in het Nabije Oosten goed gedocumenteerd, zowel in de Oudheid als in de huidige tijd. In de Oudheid is de aandoening al beschreven door door Soranus.

  3. FrankB

    “men gaat uit van het verhaal dat een auteur wil vertellen”
    Dit is het paard achter de wagen spannen. Afgaand op jou recensie heeft Van Peer nagelaten het eerste methodologische principe toe te passen: onderzoeksvragen formuleren. Of misschien beter: hij heeft zich afgevraagd hoe Jezus er uit gezien heeft, kwam er achter dat we daar nauwelijks iets over kunnen zeggen (duh, anders had hij helemaal geen boekje kunnen schrijven) en sleepte er uit arremoe dan maar van alles en nog wat bij.
    Veel aardiger zou zijn geweest: hoe dacht men, in de eerste plaats christenen, door de eeuwen heen hoe Jezus er uit zag? Zie bv. de reactie van Roger vanB.

  4. Hans Overduin

    Afgaande op jouw beschrijving lijkt het een nogal merkwaardig werkje, eigenlijk het Davidsfonds onwaardig. En wie de Thora en de Tenach door elkaar haalt heeft kennelijk zijn huiswerk niet gedaan. Verder ben ik het met je eens dat het onderwerp een non-probleem is. Veel interessanter vind ik bijvoorbeeld een vraag als ‘hoe zag de duivel/satan er uit’ ? Dit figuur begon als een gevallen engel en werd in de vroege literatuur en beeldende kunst ook als zodanig afgebeeld (vaak met een blauwe kleur), maar eindigde als iets met hoorns en bokkenpoten. Wat is er in die tussentijd gebeurd ? Ik hoop zelf die invuloefening nog eens af te maken, maar dat terzijde.

      1. Oom Paspasu

        In het Nederlands is de wat merkwaardige spelling Thora gebruikelijk, vergelijkbaar met thee. In het Engels schrijft men Torah. De Hebreeuwse spelling is תורה, twrh, waarbij de letters waw en he zogenaamde leesmoeders zijn en de klinkers o en a aanduiden. De beste transcriptie is dan ook Tora.

        1. Dat is trouwens de Sfardische uitspraak
          In het Asjkenasisch is het touro met voor de duidelijkheid de klinkers gepunctueerd er onder

    1. Tommy Heyman

      Beste Hans, dan zou ik u “Une histoire du diable, XIIe-xxe siècle, Paris, Seuil, 2000” willen aanraden, van de Franse historicus Robert Muchembled. Er bestaat tevens een Engelse vertaling van.

  5. Dirk Steyaert

    In het kleine museum van Epidaurus bevindt zich een beeld van Asklepios Sotèr dat verbazend goed lijkt op hoe wij ons Jezus voorstellen. Complete iconografie, baard inbegrepen.

    1. Dat is het voorbeeld dat Van Peer ook behandelt. En waar hij over schrijft, schrijft hij goed over. Het probleem is de keuze van waarover hij schrijven wil: niet dat wat noodzakelijk is, maar een selectie die in elk geval ik niet heb kunnen doorgronden.

  6. Dirk

    Van Peer had kunnen kijken naar moderne voorstellingen van Jezus: films, illustraties in kinderbijbels en godsdienstmethodes uit het onderwijs, websites als freebibleimages.org.

    In de klas vertel ik verhalen – ook uit de bijbel – liever dan dat ik ze voorlees. Soms laat ik daarbij prenten zien op het digitale bord. Vraagt wel omkadering, want zelfs in een 5de leerjaar durven ze vragen: “Is dat een echte foto van Jezus?”. In het 5de leerjaar leren de leerlingen trouwens dat de Torah deel is van de Tenach, al maak ik me geen illusies dat die informatie het tot in het langetermijngeheugen schopt.

  7. Peter Flipkens

    Joan E. Taylor, professor aan King’s College in Londen, schreef een soortgelijk boek: “What Did Jesus Look Like”. Ik vond dat een zeer interessant boek..

  8. Dirk

    In 2009 verscheen ook bij Davidsfonds “De eerste christenen, hun denken en doen” van Arnold Provoost. De beeldtaal in catacomben en op sarcofagen komt ruim aan bod. Daar valt op dat Christus opvallend weinig afgebeeld wordt: hij moet het duidelijk afleggen tegenover…Jona.
    De afgebeelde Jezus verschijnt in de eerste eeuwen vaak zonder baard en met kort haar. Bij de opwekking van Lazarus heeft hij een soort toverstaf vast, een verwijzing naar wonderdoeners-filosofen.
    Zoals bij wel meer paperbacks zijn de illustraties van elders geleend, klein, zwart-wit en niet altijd even duidelijk. Toch een interessant boek.

  9. Op tweederangs schilderijen en in afbeeldingen in kinderbijbels, films e.d. zijn de joodse mannen om Jezus heen vaak gekleed als (fantasie-)Arabieren, inclusief een Arabische hoofdbedekking. Het resultaat, naar ik vermoed, van een poging om joden als ‘oriëntaals’ neer te zetten. Maar Jezus zelf heeft zelden iets op zijn hoofd. Anders zouden we immer zijn charismatisch golvende lange haar niet kunnen zien….

Reacties zijn gesloten.