Theseus, wie kent hem niet? Het is inderdaad de nationale held van de stad Athene, de doder van de Minotaurus, een legendarische koning en nog zo het een en ander. Zijn verhaal is onder andere overgeleverd in de Parallelle Levens van de Grieks-Romeinse auteur Ploutarchos, ergens aan het begin van de tweede eeuw na Chr. Maar in de voorgaande eeuwen zijn er talloze andere verwijzingen naar Theseus, om van afbeeldingen nog maar te zwijgen.

Jeugd

De held zou zijn geboren in de havenstad Troizen, een eindje ten zuiden van Athene, als de zoon van Aithra, een dochter van de plaatselijke koning. De vader van Theseus was óf de zeegod Poseidon óf koning Aigeus van Athene. Aithra zelf wist het niet, want ze had met beide heren op één en dezelfde avond de lakens gedeeld.

Aigeus was in de veronderstelling dat Theseus zijn zoon was, maar moest terugkeren naar Athene. Hij begroef zijn zwaard en sandalen onder een rots en gaf Aithra instructies om hun zoon de rots te tonen wanneer Theseus sterk genoeg was om die op te tillen. Zo gezegd zo gedaan. Theseus vertrok op achttienjarige leeftijd naar Athene om zijn geboorterecht te claimen: een vooraanstaande positie in de stad van zijn vader.

Onderweg verrichtte hij enkele grootse werken, waaronder het doden van Perifetes, een zoon van Hefaistos die vanuit Epidauros reizigers aanviel met een ijzeren staaf. Op de istmus leefde een andere schoft, Sinis; de volgende was Skiron, die mensen bij Megara van een klif wierp. Tot slot was er de herbergier Prokroustes, die lange gasten in een kort bed legde en korte gasten in een groot bed, om vervolgens hetzij de uitstekende lichaamsdelen af te hakken hetzij een lichaam met wat knotsslagen op maat te kloppen. Theseus rekende met alle lastpakken af.

De bedreigde kroonprins

Eenmaal in Athene werd Theseus geconfronteerd met problemen inzake de opvolging. Zijn stiefmoeder, Medeia, zag de troon voorbijgaan aan de zoon die zij met Aigeus had. Dus probeerde ze Theseus uit de weg te ruimen. Tijdens een banket overhandigde ze de pas aangekomen gast een gifbeker die Aigeus op het laatste moment uit Theseus’ handen wist te slaan toen hij het zwaard van de gast herkende en begreep dat het zijn oudste zoon was.

Daarmee was de strijd om de opvolging nog niet voorbij. Theseus kreeg het nu aan de stok met de vijftig zonen van zijn oom Pallas, die met Theseus’ aankomst ook al geen aanspraak meer konden maken op de troon van Aigeus. Ze trachtten hem in de val te lokken, maar ook zij waren onsuccesvol.

Theseus zou daarna nog menig avontuur beleven. Het bekendste is natuurlijk het doden van de Minotaurus in het labyrint van Knossos. Iedereen verdwaalde in het doolhof, maar Theseus kreeg van prinses Ariadne een draad mee die hij achter zich afrolde, zodat hij de terugweg kon vinden na het monster te hebben gedood. Theseus nam Ariadne als bruid mee naar huis, maar ze werd, toen ze lag te slapen, gevonden door Dionysos, die haar aantrekkelijk genoeg vond om mee te nemen.

Koning Theseus

Thuis wachtte de inmiddels bruidloze prins een tragedie. Door een misverstand had Aigeus gedacht dat zijn zoon dood was, waarop hij zich van een klif had afgeworpen in de zee die sindsdien de Egeïsche heet. Nu werd Theseus zelf koning, maar de ellende achtervolgde hem, zoals de dood van zijn zoon Hippolytos (waarvoor hij zelf verantwoordelijk was) en de zelfmoord van zijn vrouw Faidra. Een poging Helena te schaken toen zij al in de Onderwereld was, had het succes dat de poging verdiende, zodat Theseus een deel van zijn leven doorbracht in het huis van Hades. Herakles bevrijdde hem uiteindelijk. Zijn echte dood vond Theseus in ballingschap op het eiland Skyros, waar koning Lykomedes hem van een klif af wierp.

Kortom, een ambigue held – maar de Atheners herdachten hem vanaf de zesde eeuw v.Chr. als degene die Attika had verenigd. Als de kolonies een stichter hadden, moest Athene ook een stichter hebben. Later projecteerden ze zelfs enige democratische hervormingen op de vroege koning, die in de Smekelingen van Euripides bijvoorbeeld toestemming vraagt aan de Volksvergadering alvorens de titelheldinnen te verwelkomen. De politicus Kimon liet de vermeende resten van de held in 476 of 475 op Skyros opgraven en overbrengen naar Athene. Een historische kern is in de Theseussage vanzelfsprekend niet te ontwaren, maar het is leuk dat de naam Te-se-u bekend is uit twee Lineair-B-teksten.

***

Een gastbijdrage van Lauren van Zoonen. Dank je wel Lauren!