In het vorige blogje vertelde ik dat de Griekse stadstaten in de zomer van 335 v.Chr. tegen Macedonië in opstand waren gekomen. De pas aangetreden koning Alexander greep bliksemsnel in en sloeg het beleg op voor Thebe. Op 12 september begon de bestorming. Onze beste bron, Arrianus, meldt Alexanders kolonel Perdikkas
niet wachtte op orders van Alexander om de strijd te beginnen, maar op eigen initiatief de palissade aanviel en doorbrak, en de voorposten van de Thebanen overviel. Toen Alexander dat zag, voerde hij ook de rest van het leger erheen, om te voorkomen dat de Thebanen de soldaten van Perdikkas zouden bedreigen. In die situatie werd Perdikkas zelf, terwijl hij met alle geweld probeerde door de tweede palissade heen te komen, getroffen en kwam hij ten val. In kritieke toestand werd hij weggedragen naar het kamp en ten gevolge van zijn verwonding bracht hij het er maar nauwelijks levend van af. De soldaten die met hem doorgebroken waren, dreven echter samen met Alexanders boogschutters de Thebanen op, in de holle weg die langs het heiligdom van Herakles loopt.noot
Dit riekt naar propaganda. Arrianus baseert zijn relaas op het geschiedwerk van Ptolemaios, die na Alexanders dood met Perdikkas zou strijden om de heerschappij over Egypte. Ptolemaios zet in deze passage zijn rivaal te kijk als ongehoorzaam en incapabel. Dat is in tegenspraak met de woorden van Diodoros, die Perdikkas juist een heldenrol toedicht:
Alexander stuurde nieuwe troepen om de degenen af te lossen die vermoeid begonnen te raken door het gevecht. Het moreel van de Thebanen was ongebroken. De koning had echter een kleine poort opgemerkt die door de wachters niet meer werd bewaakt. Hij zond Perdikkas erheen met voldoende manschappen om het poortje te veroveren en de stad binnen te dringen. Deze voerde het bevel snel uit en de Macedoniërs drongen de stad binnen.noot
Nu de aanvallers in de stad waren, was Thebe verloren. Vanaf de citadel en over de buitenmuren drongen steeds meer Macedoniërs binnen. Alleen bij het Amfeion, een heiligdom in het noorden van de stad, boden enkele ruiters weerstand, maar al snel vluchtten ook zij de stad uit.
Na de val van de stad zou niemand een Thebaan hebben kunnen zien die de Macedoniërs smeekte zijn leven te sparen of zich eerloos vastklampte aan de knieën van de veroveraars. Maar hun wanhopige moed wekte geen medelijden op bij hun vijanden en de dag was niet lang genoeg voor de wreedheid van hun wraakneming. Heel de stad werd geplunderd en kinderen werden, terwijl ze om hun moeder schreeuwden, weggesleept.
Kortom, hele families werden afgevoerd en de hele stad werd tot slavernij gebracht. Van de Thebaanse mannen die over waren, probeerden sommigen, gewond en stervend, de vijand nog aan te vallen en zij stierven samen met hun tegenstanders. Anderen gingen, steunend op een gebroken speer, hun aanvallers tegemoet en verkozen tot in hun laatste gevecht de vrijheid boven het leven. Het was een ontzettende slachting, de hele stad lag vol lijken. Geen mens had het kunnen aanzien zonder medelijden met het lot van de ongelukkigen.
Toen eindelijk de nacht viel, waren de huizen geplunderd en werden kinderen, vrouwen en ouden van dagen die in de tempels een toevlucht hadden gezocht eruit gesleurd en op de ergst denkbare manier mishandeld. Ruim zesduizend Thebanen stierven, meer dan dertigduizend werden gevangengenomen, en de omvang van de buit was ongelooflijk.noot
Misdrijven en diplomatie
Het verwijderen van asielzoekers uit een cultusplaats geldt in elk beschaafd land als vergrijp. Alexander was lelijk in verlegenheid gebracht door het oorlogsmisdrijf. Hij had geprobeerd de schuld voor de verwoesting te leggen bij de Thebanen zelf, die zich niet hadden gehouden aan de verdrag van de Korinthische Bond en geen gebruik hadden gemaakt van de geboden onderhandelingspauze, maar moest nu constateren dat zijn Macedoniërs te kijk stonden als heiligschenners.
Hoewel de Korinthische Bond de belegering met terugwerkende kracht goedkeurde, had Alexander de propagandaslag verloren en moest hij een andere manier bedenken om de verwoesting van Thebe te rechtvaardigen. Voortaan werd het lot van de stad gepresenteerd als straf voor het feit dat de Thebanen zo’n anderhalve eeuw eerder steun hadden verleend aan de Perzische koning Xerxes. Het was een zwak excuus en vrijwel elke Griek zal hebben gedacht dat de Macedoniërs, als oud-collaborateurs, wel zo’n beetje de laatsten waren die een dergelijke straf mochten voltrekken.
De façade van Griekse legitimiteit die de Korinthische Bond aan Alexander had geboden was gevallen en de kans de harten van de Grieken te winnen was na de verwoesting van Thebe verspeeld. De verhouding tussen de Macedoniërs en hun zuiderburen zou gedurende Alexanders regering ronduit problematisch zijn.
Alexander liet het ontvolkte Thebe met de grond gelijk maken, zonder twijfel door krijgsgevangenen die enkele dagen daarvoor nog de trotse bewoners waren geweest van de legendarisch oude stad. Alleen de tempels overleefden de verwoesting, en de woning van @Pindaros (ca. 520-ca. 440). Waarom dat huis gespaard bleef, is onduidelijk, want er zijn geen aanwijzingen dat Alexander de odes van deze dichter bewonderde.
Een mogelijke verklaring is dat het huis gold als cultusplaats. Pindaros had in zijn huis namelijk een altaar gewijd aan de Libische godheid Ammon. Alexander zou een paar jaar later grote moeite doen om het orakel van die god te bereiken, en het is mogelijk dat hij deze god al ten tijde van de aanval op Thebe vereerde.
Zelfde tijdvak
Alexander in India (3)januari 9, 2021
Nesaïsche paardennovember 28, 2024
Joodse literatuur (3): hellenismejanuari 8, 2023
Wellicht een gevalletje “functionele wreedheid”. Alexander zal zoiets ook in Tyrus en later in Gaza laten zien. In alle drie gevallen was het zaak dat opstanden, in de rug van Alexanders door het Perzische rijk trekkende leger, van tevoren in de kiem werden gesmoord. Na het lot van Thebe zat de schrik, met name bij de Atheners, er goed in. In Griekenland zouden er tijdens de regering van Alexander geen opstanden tegen de Macedoniërs meer plaatsvinden.. De aanvoerlijnen voor het leger waren gezekerd. In het geval van Gaza en Tyrus om de zeeroutes en landverbinding met Egypte veilig te stellen.
Gevalletjes “functionele wreedheid”, jawel, zoals talloze andere, bekend uit oude en nieuwe geschiedenis.
De vraag daarbij is, of strategische doelen ook niet anders bereikt hadden kunnen worden.
Hoe dan wel?
U vraagt of ik mijn vraag wil beantwoorden.
Het zal van geval tot geval anders zijn.
Bv. diplomatie. Bv. alleen de leiders pakken en niet de hele bevolking. Bv. schattingen opleggen. Bv. na een overwinning geen geen 2000 man kruisigen(Alexander)/geen tegenstanders villen (Assyriers)/geen handen afhakken (Caesar)/geen eiland volledig uitmoorden(Coen).
Nu wellicht een paar pogingen van uw kant.
De hoofdreden om Tyrus aan te pakken was dat de Perzische vloot geen veilige havens mocht hebben. Alexander heeft zeer waarschijnlijk de anabasis van Xenophon gelezen en begreep terecht dat logistiek, het zekeren van de aanvoerlijnen en tijdige levering van voedsel, water, aflossingen en wapens, van eminent belang was. . Het verhaal van de gigantische logistieke operatie die deze veldtocht was, is misschien wel het indrukwekkendste gedeelte van Alexanders campagne.