Zeg Griekenland en mensen denken aan Athene en Sparta. De eerste associatie zal zelden Korinthe, Milete of Argos zijn, of Syracuse of Kyrene. Of Thebe. Terwijl die laatste stad heel belangrijk is geweest. Het misschien wel beste bewijs is dat de eigen sagen van Thebe niet alleen bewaard zijn, maar algemeen Grieks erfgoed zijn geworden. We kennen de verhalen over Dionysos, Oidipous, Antigone en de Zeven tegen Thebe bijvoorbeeld uit Atheense toneelstukken en afbeeldingen uit de hele Griekse wereld.
In de archaïsche tijd was Thebe dus een culturele trendsetter. De dichter Pindaros was een Thebaan en er waren filosofen. En Thebe was een machtige stad, die deelnam aan de kolonisatie en de omliggende steden organiseerde in de zogeheten Boiotische Bond.
De klassieke tijd
De reden waarom Thebe naar de achtergrond is gegaan, is vrij simpel: in 480 v.Chr. nam de Perzische koning Xerxes de stad in. Herodotos van Halikarnassos, onze voornaamste bron, beschuldigt de stad van verraad, maar dat is onzin. De Thebanen die tegen de Perzen streden, vielen in de gevechten bij Thermopylai of werden krijgsgevangen genomen. Daarna waren er weinig mensen over die de stad nog konden verdedigen. Herodotos’ analyse is een trap na. In het volgende jaar was Thebe een belangrijk steunpunt voor de Perzen, wat betekende dat de zegevierende Atheners en Spartanen de stad belegerden en kleineerden.
De vijfde eeuw zag ehter een geleidelijk herstel. De oligarchen die de stad bestuurden, werkten vaak met Sparta samen tegen de steeds machtiger wordende Atheners. Het waren uiteindelijk Thebanen die in het voorjaar van 431 een Atheense bondgenoot in Boiotië, Plataia, aanvielen en zo de Archidamische Oorlog (431-421 v.Chr.) ontketenden, waarin Thebe, Sparta en Korinthe streefden naar de ontbinding van de Atheense alliantie. Dat mislukte. Een tweede gevechtsronde, de Dekeleïsche Oorlog (415-404) was succesvoller: Athene verspeelde zijn imperium.
De Thebanen eisten nu de verwoesting van Athene, maar de Spartanen gaven er de voorkeur aan de verslagen stad te laten besturen door een pro-Spartaanse junta. Dat maakte Sparta, in Thebaanse ogen, te machtig, en van de weersomstuit begon de stad de Atheense democraten te steunen. Ook in de derde gevechtsronde, de Korinthische Oorlog, werkte Thebe met Athene (en ook Korinthe) samen tegen Sparta. Deze oorlog, die duurde van 395 tot 387, eindigde toen de Perzische koning de Grieken tot vrede dwong en Sparta aanwees als toezichthouder.
De Thebaanse hegemonie
Dit zat de Thebanen niet lekker. Ze hadden al langer geëxperimenteerd met nieuwe militaire tactieken en meenden dat ze niet voor Sparta onder hoefden te doen. Thebe voelde zich sterk en ook Sparta beschouwde de stad als gevaarlijk. Daarom legden de Spartanen een garnizoen in de Kadmeia, de aloude akropolis. Drie jaar later verdreven de Thebanen de bezetters – en vanaf toen waren de twee steden verwikkeld in een langdurige oorlog.
Daarbij bleek dat het inmiddels democratisch bestuurde Thebe, onder leiding van Pelopidas en Epameinondas, inderdaad was opgewassen tegen de Spartanen. In de Slag bij Leuktra wisten ze met een tactiek die bekendstaat als de Scheve Falanx, Sparta te verslaan. Onmiddellijk daarna vielen de Thebanen de Peloponnesos binnen, waar ze het Spartaanse bestuurlijke systeem compleet ontmantelden. Sparta heeft zich nooit meer hersteld.
Thebe was nu de machtigste Griekse stadstaat en opnieuw culturele trendsetter. Uit deze tijd komen de Tanagra-beeldjes, die op verschillende plaatsen zijn geproduceerd, maar zijn vernoemd naar een stadje onder de rook van Thebe, waar een enorm productiecentrum was. Het kleine reisaltaar waarover ik al eens blogde, past in deze traditie.
Ik heb ook al geschreven over de Derde Heilige Oorlog (356-346), waarin de Thebanen samen met de Macedoniërs zeiden op te komen voor de eer van Apollo, maar feitelijk hun macht wilden uitbreiden in Midden-Griekenland. Macedonië bleek in deze oorlog de sterkste, en zou niet veel later zijn macht uitbreiden naar de rest van Griekenland. Ik heb dat allemaal al eens verteld en laat het nu even wat het is. In 338 v.Chr. kwam het bij Chaironeia tot een beslissende slag, waarin Filippos van Macedonië de Atheners en Thebanen versloeg. Niet veel later, toen Alexander de Grote zijn vader was opgevolgd, verwoestte hij de stad – ik zal daar nog eens over vertellen.
Herbouw en ondergang
De stad is overigens in de Hellenistische tijd herbouwd, werd in 197 v.Chr. tijdelijk bezet door de Romeinen en steunde sindsdien elke anti-Romeinse politicus: de Seleukidische koning Antiochos III de Grote, de Macedonische koning Perseus en koning Mithridates VI van Pontus. Daarmee wedde de stad steeds weer op het verkeerde paard. De Grieks-Romeinse geograaf Strabon oordeelde dat het niet bepaald een opmerkelijke stad was. Wat ooit een Griekse supermacht was geweest, was in de Romeinse tijd een onbeduidende provinciestad.
PS
Als u de poll van gisteren nog niet hebt ingevuld, doe het dan nog even. En als u het kunt delen op de sociale media, ben ik extra blij.
Zelfde tijdvak
Geliefde boeken: de Zijderoutefebruari 1, 2023
Ilja Pfeijffer, Alkibiades (4)augustus 5, 2023
Ezechiël de Tragicusjuli 14, 2011
Als politicoloog is natuurlijk mijn eerste vraag: wat was de machtsbasis van Thebe?
Landbouw op een goede riviervlakte was doorgaans het beste middel. De Boiotische vlakte was bovendien groot (“de dansvloer van Ares”) en stond ook het houden van paarden toe.