[Laatste deel van een gastblog van Tim Frangias over Belgrado. Het eerste deel vond u hier en het tweede daar.]

De Donau als paradijselijke rivier: Belgrado en Konstantinopel

Volgens andere legendes is de Donau (zoals de Tigris, Eufraat en Indus) één van de vier rivieren die ontspringen in het paradijs, zodat Belgrado met zijn wallen op een oude plek ligt, omspoeld door een van de hemelse rivieren. Aleksandar Diglič schrijft in Belgrade, The Eternal City het volgende:

Een persoon die bezeten is van fantasie, en er zijn genoeg van zulke types in Belgrado, vertelde mij dat een walnoot die vanuit Belgrado in de Donau wordt gegooid, er negen dagen over zou doen om naar Konstantinopel te drijven. Of dit nu waar is of niet, de waarheid is dat deze twee steden een sentimentele, eeuwenoude relatie hebben die nooit zal worden beëindigd.

Konstantinopel heeft de Agia Sophia als grootste kerk van de Orthodoxe wereld en is daarmee een Byzantijns-Grieks (in de kern Romeins, want door Justinianus gebouwd) verhaal. Konstantinopel werd in 1453 veroverd door de Turken en heet inmiddels (sinds 1925) Istanbul. De Tempel ter ere van de Heilige Sava (patroonheilige van gans Servië) in Belgrado is de grootste Orthodoxe kerk op de Balkan, in de stijl van de Agia Sophia en ook vlakbij het water.

De patriarch van Konstantinopel heeft in 1219 in de stad Nikaia in Klein-Azië deze Sava gewijd als eerste Servische Aartsbisschop en de Servisch-Orthodoxe Kerk autocefaal (zelfstandig) verklaard. De Sava-Kathedraal vormt daarmee een Servisch verhaal dat direct bij het Griekse verhaal aansluit, het Griekse verhaal voortzet dat op die bittere 29 mei 1453 eindigde, aangezien op deze plek (in de wijk Vračar) de Turken de resten van de Heilige Sava hadden verbrand als wraak voor de Servische opstand in de Vojvodina van 1594 (waarbij de Servische opstandelingen een afbeelding van de heilige op hun vlaggen hadden gezet). Istanbul heeft zijn Belgrado-bos (tussen de wijken Eyüp en Sariyer) en Belgrado heeft de Kalemegdan Stamboul- (Istanbul-)poort. Istanbul leunt op twee continenten en Belgrado ligt aan twee rivieren. De namen van beide metropolen bevatten het woord “stad” (respectievelijk “polis” en “grad”; zelfs de naam van het voormalige “Konstantinopel”, Istanbul,  is afgeleid van de Griekse woordgroep “εἰς τὴν Πόλιν” of “στην Πόλη” (lees “stin poli”, verbasterd tot stanbul), wat betekent: “in/richting de stad”).

Er is daarnaast nog iets heel anders dat beide steden met elkaar verbindt: het zijn de enige steden ter wereld die zijn gewijd aan de Heilige Moeder van God, Maria. Volgens hun beider wens om hun steden te wijden aan de Moeder van God, de één naast de ander, op historisch niveau, hoewel gescheiden door een periode van meer dan duizend jaar, zijn de eerste Byzantijnse keizer Konstantijn I en de Servische despoot Stefan Lazarević hierin volkomen elkaars gelijken.

Belgrado is een van de oudste steden ter wereld die een van de meest continue bewoning heeft gekend vanaf mythische tijden. De uitzonderlijke ligging en natuurlijke hulpbronnen van Belgrado zouden deze stad in elk opzicht het meest geliefde kroonjuweel (of prooi) in dit deel van de Donauregio maken voor talloze rijken en veroveraars. De oudste incarnatie van Belgrado, mogelijk daterend uit de tijd van Troje, is voor ons, vandaag de dag, naamloos, maar we weten ondertussen dat het werd gebouwd op de plaats van de lang verdwenen neolithische Vinča-cultuur. En zo zijn we van de mythische in de historische wereld van Belgrado beland, waarmee we ons mythische verhaal eindigen.

Tragiek als Leitmotif in het vervolg van verhalen

Het Griekse verhaal komt natuurlijk ook tot een eind en zoals wel vaker eindigt dit verhaal tragisch. De Argonauten vervolgen hun terugtocht naar Hellas over de Ister tot aan de Adriatische Zee en beleven nog vele omzwervingen. Daar vertelt de met stem begiftigde boeg van de Argo dat Zeus, vertoornd over de dood van Apsyrtos, hen opdroeg zich te laten reinigen door de Kirke, die hen overigens niet wilde ontvangen. Na de lange omzwervingen vanuit Iolchos (in Thessalië, Griekenland) komen de Argonauten aan het eind van het vierde boek van de Argonautika weer thuis in Hellas, waar Iason zijn woord breekt, vanuit politieke overwegingen een Korinthische prinses zal trouwen en zijn Medea in de steek laat. Waar Medea alles voor Iason over heeft gehad zal zij hem nu zo hard mogelijk treffen door uit wraak hun beider kinderen te doden.

Uit de mythische stof van de Argonautika (een heldenepos) zou rechtstreeks de Medea (een Attische tragedie) van Euripides voortkomen. Deze werd voor het eerst opgevoerd in het jaar 431 v.Chr., net toen de verdeeldheid (stasis) in de Griekse wereld ertoe geleid had dat de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta was uitgebroken. Een oorlog die Athene zou verliezen en politiek zou marginaliseren. De Atheners zullen gehuiverd hebben van deze tragedie: de Griek Iason die onbetrouwbaar blijkt, de ξείνη daarentegen, de buitenlandse, de notabene vrouw Medea die zich wel degelijk aan haar woord houdt en ook nog de klassieke Griekse gedragsregel voor mannen toepast: zo goed mogelijk te zijn voor vrienden (φίλοι) en vijanden (ἐχθροί) zo hard mogelijk te treffen. De bruidsjapon van Iasons nieuwe bruid gaat zelfs (met bruid en al) gruwelijk in vlammen op als onderdeel van Medea’s wraak, als gramschap na de Argonautika die een succesvolle missie betekende met betrekking tot het verkrijgen van het Gulden Vlies maar tot gramschap en ellende zou leiden met betrekking tot Iason en Medea.

Ook het verhaal van Belgrado gaat verder: trots, groots en dikwijls met een tragisch Leitmotif. In de eeuwen die zouden volgen na het bezoek van de Argonauten zou ook Belgrado veel gramschap en vlammen moeten doorstaan en (net als het fort op de klif) talloze malen verwoest en herbouwd worden onder de grootse lucht die de Vojvodina van Centraal-Servië scheidt.

Hellas en Servië: reeds verbonden door de lange schaduw van de oudheid

In deze bijdrage heb ik ter ere van de Week van de Klassieken eigenlijk meerdere punten van verbondenheid tussen de cultuur van Servië en Griekenland behandeld aan de hand van een interessant topografisch gegeven. De Servische hoofdstad Belgrado en de Griekse cultuur raken elkaar eerstens bij het fort van Kalemegdan, dat gebouwd is op de trotse, aloude klif Kauliakos. Dit raken vindt plaats ver terug in de lange schaduw van de klassieke oudheid en wel via het verhaal van de Argonauten dat draaide om het verkrijgen van het Gulden Vlies (een schat die direct verbonden is met het oergeslacht der Grieken, met dat van Prixos en Hellen), waarbij de Griekse helden de oudste versie van Kalemegdan hebben gezien, waarbij de godin van de liefde het hele verloop van het verhaal bepaald zou hebben. In de Griekse wereld zijn helden vaak verbonden met het ontstaan van steden in de wereld.

Dat de dichter een (typerend voor de Hellenistische periode van de Griekse literatuur) poeta doctus is geweest komt ons mooi uit. In het tonen van (onder andere) zijn geografische kennis in zijn geschreven geleerdenpoëzie (anders dan de Homerische zangers rondom 800 v.Chr. die hun epische gedichten mondeling voordroegen) krijgen we de oudste informatie over de geografische locatie die nu bekend staat als Belgrado op een presenteerschaal opgediend. In de mythische tijd, zoals beschreven in de passage van deze bijdrage, bestond het fort in zijn huidige vorm natuurlijk nog niet maar voor mij staat vast dat de Griekse helden uit het verhaal van de Argonautika hetzelfde prachtige en dikwijls dramatische uitzicht gehad moeten hebben als wij vandaag, wanneer we in de eeuwige stad zijn. У Београду, мој град: in mijn Belgrado, mijn stad.

[Een gastbijdrage van Tim Frangias, die ook de foto’s maakte. Dank je wel Tim! Momenteel is de Week van de Klassieken. Het programma vindt u daar.]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.