Omdat ik me met de mensheid om me heen schuldig maak aan citius, altius, fortius, durf ik me wel eens wagen aan een “favoriete Romeinse keizer”. Als kind, toen ik nog met Playmobilridders speelde en als tiener, toen ik in de ban raakte van Risk, vergaapte ik me aan keizers die oorlogen wonnen en het rijk uitbreidden. Augustus dus, maar vooral Trajanus, die toch maar mooi de Roemeense bult als Dacia toevoegde aan het al omvangrijke territorium.
Als volwassene, behept met moraal, begon ik anders te denken. Ik begreep dat “de Grote” een afkorting is voor “de grootheidswaanzinnige”: Alexander, Constantijn, Karel … al die groten der verbrande aarde waren psychopaten met een onlesbare dorst naar onderwerping. Ik keek dus met een nieuwe blik, door een welopgevoede bril, naar keizers: wie was een kundig bestuurder, wie verbeterde het leven van de burgers en wie zorgde vooral voor vrede, niet de zoveelste oorlog.
Een onverwachte favoriet
Tegen die tijd had ik al notie van de vijf goede adoptiefkeizers, Nerva, Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius en Marcus Aurelius, na wie het misliep doordat zijn mesjogge geboren zoon Commodus aan de macht kwam. De minst bekende van dat vijftal, afgezien misschien van Nerva, is Antoninus Pius. Hij spreekt of sprak, besef ik nu, mij het minst aan. “De Vrome” is nu eenmaal niet zo’n sexy epitheton als “de Grote”.
Ik denk bij Pius onwillekeurig aan een mislukte pater, een weinig rationele, zich immer tot God wendende zeurpiet of in het slechtste geval een pilarenbijter, een voorloper van de inquisitie. Die antiklerikale reflex is natuurlijk misplaatst: Antoninus Pius had zeer weinig met de Kerk vandoen, die toen immers nog niet bestond.
Wel hadden de Romeinen de mogelijkheid om een mens op te nemen in hun pantheon der goden, wat de katholieken later zouden hertalen als heiligverklaring. Antoninus Pius zou zijn bijnaam gekregen hebben door zijn ijver om Hadrianus, zijn adoptiefvader, een goddelijke status te doen krijgen. Een andere interpretatie is dat hij de vijanden van zijn vader, waaronder vele senatoren, gratie schonk nadat die door de verziekte geest van de oude Hadrianus ter dood waren veroordeeld. Pius betekent dan niet zozeer “vroom”, wel “toegewijd” aan de Senaat en bij uitbreiding de Romeinse Republiek. Dát verandert de zaak!
Criteria voor grootsheid
Verdere lezing van zijn leven leert dat Antoninus Pius bij uitstek voldoet aan mijn nieuwe criteria voor grootsheid. Bij zijn aanstelling deed hij iets wat ik onze Belgische bewindslui en dan vooral de minister van onderwijs zou willen aanbevelen: alles bij het oude laten. Hij verliet zich op een kleine kring van trouwe senatoren, die hij de cultus van Hadrianus opdroeg. De Senaat was meer dan ooit een conservatief orgaan, dat de behoudsgezinde aanpak van de nieuwe keizer bijzonder kon smaken.
In plaats van te prutsen aan de instellingen, wijdde Antoninus zich aan het bouwen van tempels, mausolea en theaters. Hij bevorderde de kunsten en de wetenschappen. Zowel in Rome als elders werden schrijvers, redenaars en filosofen ontlast van wereldlijke taken. Hij was dus geen inquisiteur, wel een humanist avant la lettre. Maar dat is lang niet alles.
[Deze gastbijdrage van Dieter Verhofstadt, naar aanleiding van de Marcus Aurelius-expositie in Trier, wordt vervolgd. Dank je wel Dieter!]
Zelfde tijdvak
De Tweede Sofistiekdecember 21, 2023
Kindergrafjanuari 22, 2025
Het scheiden der wegennovember 16, 2025
“wel “toegewijd” aan de Senaat”
Met mijn ingebakken wantrouwen tegen alle politiek-economische elites is dit voor mij juist geen aanbeveling (weet iemand een antoniem?). Dus sinds ik weet dat alle keizerbiografieën door senatoren zijn geschreven gaat mijn belangstelling uit diegenen die een slechte reputatie kregen. Van dat “mesjogge geboren zoon Commodus” geloof ik dan ook geen biet. Maar zijn gladiatorenspelletjes schijnen waar te zijn.
Dus nomineer ik lekker controversieel Caligula. Wie de hele senatoriële klasse beledigt door te beweren dat zijn lievelingspaard hun werk beter kon doen heeft mijn sympathie.
Al zou Postumus wellicht op de eerste plaats moeten staan, of anders Zenobia (ik weet het, officieel was ze slechts regent).
aanbeveling: afrader
antoniem aanbeveling: rode vlag?
Karel de grote, en Peter de grote, werden groot genoemd omdat zij nogal lang waren, zoals Karel de kale kaal, en Boleslaw scheefmond…
Dat is toch niet de uitleg, die Google geeft. Nou is vertrouwen op een algoritme of AI bij geschiedenis altijd oppassen, maar in dit geval?
Karel de grote stond in tegenstelling tot Pepijn de korte. Dat men later een andere betekenis aan dat grote heeft gegeven is een zorg van later. Peter de grote was bijna twee meter groot, en dat in die tijd. En wat denkt Google over Boleslaw scheefmond (en andere Poolse koningen met vergelijkbare toevoegingen
Een van de dingen die ik nog eens zou willen uitvogelen is waarom Alexander de Grote zo wordt genoemd. De vroegste vorst bij wie ik de titel ben tegengekomen, is Antiochos III. De vroegste vermelding dat Alexander die titel kreeg, is bij de Romeinse dichter Plautus, en dat is even na Antiochos’ efficiënte campagnes.
In mjjn biek ‘Augusti’ (2023) maak ik duidelijk dat de historische bronnen iver Antonunus Pius tekort schieten, maar hij blijkbaar het rijk op een verstandige manier bestuurde. Ik vertaal ‘Pius’ met ‘de plichtsgetrouwe’. Mede doordat hij de grenzen can het rijk verstevigde met de vernieuwing van de limes tussen Rijn en Donau door vaklieden die het hadden geleerd bij de aanleg van de Antonine Wall in Schotland.
Ben opgegroeid in de jaren ’60 met de Veronica Top 40 op zaterdagmiddag als vaste prik. Net als veel van mijn generatiegenoten placht ik (tot begin jaren ’80) onregelmatig mijn eigen top 50 samen te stellen (LP’s) of top 20 (concerten). Bij de allerlaatste lijst was ‘Escalator over te Hill’ na vele jaren eindelijk verdrongen door ‘Silence’ van Michael Mantler/Harold Pinter, maar dat terzijde. Nog steeds heb ik de neiging mijn ervaringen in top-10’s in te delen. Geeft overzicht en dwingt je tot nadenken over het ‘waarom’. En het is leuk je eigen lijstje (favoriete kerken, musea in Rome bijv.) te vergelijken met die van een ander.
Ik zie nu dat ik dus niet de enige was met een top 10 van beste Keizers. Het verging mij op ongeveer dezelfde manier: eerst bevolkten powerpatsers als Trajanus, Vespasianus, Caesar (ja, ja, fout natuurlijk, maar wist ik veel?) en Constantijn de lijst (was nog een christenjochie). Net als bij Dieter kreeg ik veel later ook oog voor de bestuurlijke kwaliteiten en daardoor kwam als vanzelf Antonius Pius bovendrijven met Diocletianus op de 2e plaats. Weet me nog steeds niet goed raad met Julianus (apostata). Hoort er niet in thuis, maar heb een zwak voor de man. Of beter: een zwak voor het mede door Gore Vidal gecreëerde beeld dat ik van de man heb.
Wat een prettig lezend stukje! Erg gelukkig was ik met deze alinea:
‘Als volwassene, behept met moraal, begon ik anders te denken. Ik begreep dat “de Grote” een afkorting is voor “de grootheidswaanzinnige”: Alexander, Constantijn, Karel … al die groten der verbrande aarde waren psychopaten met een onlesbare dorst naar onderwerping. Ik keek dus met een nieuwe blik, door een welopgevoede bril, naar keizers: wie was een kundig bestuurder, wie verbeterde het leven van de burgers en wie zorgde vooral voor vrede, niet de zoveelste oorlog.’
Dank!
Bedoel je met “bij het oude laten” dat onze minister niets verandert aan het onderwijs? Als onderwijzer hoop ik dat we juist wat onzin van de voorbije decennia kunnen terugdraaien. Maar dat heeft niets met goede oude Antoninus te maken.
Vast één van de betere keizers, al moeten we ons geen illusies maken dat je op de troon kon geraken en blijven zitten met een blank communiezieltje. We kunnen moeiteloos voldoende redenen vinden (naar onze normen) om Karel de Grote postuum voor het Internationaal Strafhof te dagen maar hij heeft wel mee gezorgd voor een intellectuele inhaalbeweging die heel wat klassieke teksten redde. Ik denk niet dat hij een psychopaat was, in de zin dat zijn gedrag voor tijdgenoten onbegrijpelijken onaanvaardbaar was. Hij leefde zoals mensen in zijn tijd verwachtten dat een koning (ende keyser mede) zich zou gedragen.