[Tweede van de vier blogjes die Tim Frangias wijdde aan Belgrado. Het eerste was hier.]
Van alle namen die de stad rijk is geweest is Singidun de oudste. Indien we geloof moeten hechten aan de mythe met de topografische duiding uit mijn vorige bijdrage, dan werden Iason, Medea en de Argonauten gastvrij door een Keltische stam, de Singi, ontvangen.
Met deze naam zijn we direct in een historische tijd beland. Het gebied waar de stad Belgrado ligt, werd ooit door de Kelten gedomineerd, die de naam voor hun grondgebied bedachten als een combinatie van het woord singi (cirkel) en dun (nederzetting). Daarom wordt de oudste, geschreven naam van de stad Belgrado (Singidun) geïnterpreteerd als een cirkelvormige nederzetting, of waarschijnlijker nog, een vestingwerk die in deze vorm opgebouwd is.
Romeinse naam: Singidunum
In de eerste eeuw voor Christus wordt de stad door de Romeinen veroverd en toegevoegd aan het Imperium Romanum. Singidun werd Singidunum, in de provincie Moesia Superior. De Romeinen lieten interessant genoeg in dit opzicht de Keltische identiteit intact, terwijl ze meerdere malen bedreigd waren geweest door dit volk.
Onder Romeinse heerschappij kende Singidunum een eigen bestuur en een status vergelijkbaar met die van de Romeinse koloniën. De inwoners hadden, in tegenstelling tot de Romeinse burgers, geen recht op deelname aan het politieke leven. Wel waren ze verplicht belasting te betalen. In de eerste eeuw werd Legio IIII Flavia er gevestigd, later de Donau-vloot.
Byzantijnse naam: Veligradon
Toen in de vijfde eeuw de westelijke periferie van het Romeinse Rijk desintegreerde, was de stad een vooruitgeschoven deel van de resterende, oostelijke rompstaat, die we Byzantijns noemen en die zou blijven bestaan tot 1453. Onder Byzantijnse heerschappij, in de zesde eeuw al, werd de naam veranderd in Veligradon. In het modern Grieks wordt de naam Belgrado overigens verkort uitgesproken als Veligradi.
Grieks was inmiddels al kanselarijtaal geworden en de nieuwe naam weerspiegelt ook de (ten opzichte van het klassieke Grieks) gewijzigde uitspraak (zo is een bèta thans nog altijd een v/w-klank in het Grieks). Keizer Justinianus bebouwde en herstelde dit gebied, die in de vijfde eeuw had geleden door het komen en gaan van allerlei migranten, waarvan de Hunnen het beruchtst zijn. Voor een korte periode zou er vrede zijn, maar de Avaren brandden Veligradon plat en verwoestten het volkomen.
Slavische naam: Belgrado
Rond het midden van de zevende eeuw arriveerden nieuwe, Slavisch-sprekende inwoners vanuit de Karpaten. Zij kregen hun geloof, liturgie en schrift vanuit Konstantinopel en werden dus gekerstend tot orthodoxe christenen. Zoals de Slavische naam Belgrado suggereert, waren de Slaven getroffen door de lichte kleur van de stenen waarmee ze de stad herbouwden. Beli betekent namelijk wit en grad betekent stad. Beograd is daarvan een latere variant.
De stad stond ook bekend onder het Latijnse Alba Graeca (de Witte Griekse stad) of Alba Urbs (de Witte Stad). Tijdens de Bulgaarse overheersing werd Alba Bulgarica de courante naam. Onder de Hongaren volgden de verschillende naam-varianten: Fehérvár, Nándoralba en later Nándorfehérvár, welke ook verwijst naar de kleur wit. De eerste Servische koning die over Belgrado regeerde was koning Stefan Dragutin (r.1276-1282), die de stad onder de naam Nándorfehérvár (“Nándors witte burcht”) cadeau kreeg van de toenmalige koning van Hongarije.
In 1456 kwamen er nieuwe vijanden: de oprukkende Ottomaanse Turken, die drie jaar eerder Konstantinopel hadden veroverd, belegerden Belgrado. Ze konden toen nog worden afgeslagen, maar in 1521 viel Belgrado alsnog in Turkse handen. Nu vormde de stad de grens van het door de Turken bezette Centraal-Servië. Sindsdien wisselde de stad enkele malen van eigenaar tussen het Ottomaanse Rijk en de Donaumonarchie.
Latere namen
Pas na twee Servische opstanden in de negentiende eeuw kwam Belgrado in 1867 definitief in Servische handen. Deze revolutie ging gepaard met grootschalige ontstedelijking, omdat de Ottomaanse structuren van weinig belang werden geacht. Zo trokken mogendheden uit oost en west dus voortdurend aan de stad die zelf oostelijk van het westen en westelijk van het oosten lag.
Een tijdlang droeg de stad (onder Oostenrijkse invloed) zelfs Duitse namen: Weißenburg (Witte Burcht) en Griechisch-Weißenburg (De Griekse Witte Burcht), evenals de Italiaanse naam Castel Bianco (Wit Kasteel). Onder de Ottomanen stond de stad bekend als Belgrat en Dar al-Jihad, wat “Huis van de Oorlog” betekent. In de jaren veertig bedachten de nazi’s hun eigen naamvariant: Prinz Eugen Stadt.
Van de lokale namen is Biograd te noemen, zoals de Servische taalkundige Vuk Karadžić het in zijn woordenboek noemde; ook wel als Biograd na Dunavu (Biograd aan de Donau, zoals veelal in het Kroatisch genoemd) en natuurlijk in de meest voorkomende variant: Belgrado, zoals de oude Slaven de stad noemden.
In 1841 werd Belgrado de hoofdstad van een onafhankelijk Servië, tussen 1918 en 2003 zou het de hoofdstad zijn van driemaal Joegoslavië (achtereenvolgens van het Koninkrijk van Serven, Kroaten en Slovenen, daarna van de Socialistische Federale Republiek Jugoslavië, tenslotte van Klein-Joegoslavië (bestaand uit Servië en Montenegro) en thans weer van de Republiek Servië. De in totaal vijftien verschillende namen getuigen van meerdere perioden van overheersing, strijd en verwoesting. Alle tijdperken van trots en triomf zijn zichtbaar, net als de wonden. Thans heet de stad Beograd, verwijzend naar het Kalemegdan-fort, gebouwd uit wit gesteente.
[Deze vierdelige gastbijdrage van Tim Frangias wordt morgenmiddag vervolgd. Dank je wil Tim!]
De honger en dorst naar deze “city trip” groeit! Ik heb een opmerking en een vraag:
“De Romeinen lieten interessant genoeg in dit opzicht de Keltische identiteit intact, terwijl ze meerdere malen bedreigd waren geweest door dit volk.” Ik meen dat ik hier en elders heb gelezen dat de Kelten niet echt een volk waren maar een amalgaam van stammen dat gelijkaardige cultuurkenmerken vertoonde en een taal sprak die tot eenzelfde familie behoorde die we Keltisch noemen. Ik dacht niet dat de Romeinen zelf de gevechten aan hun opschuivende noordgrens ervoeren als een strijd tegen het Keltische volk, net zomin als later de Germanen homogeen aan de Rijn stonden te trappelen. Verder dacht ik dat de Romeinen wel vaker plaatsnamen ongemoeid lieten of verbasterden, en dat er andere motieven aan de grond lagen van naamsverandering dan rancune.
“Zoals de Slavische naam Belgrado suggereert, waren de Slaven getroffen door de lichte kleur van de stenen waarmee ze de stad herbouwden. Beli betekent namelijk wit en grad betekent stad. Beograd is daarvan een latere variant.” De stad heette eerder al Veligradon. Is het dan niet waarschijnlijker dat de Slaven die naam adopteerden en verbasterden naar iets dat (toevallig) in overeenstemming was met hun woordenschat?
Dank!
Dank je wel voor je reactie! Terecht groeit je verlangen om deze stad te zien. Er is zoveel te beleven en zoals ik al waarschuwde: een paar uur is niet genoeg, een hele dag op het fort ook niet. Iedere keer dat ik er ben heeft het fort een magnetische aantrekkingskracht op mij. De magie van het licht is enorm, niet enkel in de vroege ochtend of bij zonsondergang. Van een bezoek zul je geen spijt krijgen. Over je opmerking over hoe de Romeinen de Romeinen en Kelten: de Kelten waren inderdaad een verzameling van volkeren (net zoals de Slavische volkeren dat zijn) die verwant waren maar niet strikt homogeen. Mij is wel duidelijk geworden dat dit deel van de limes steeds lastiger verdedigd kon worden tegen steeds woestere stammen. Over de Servische naamgeving van de stad heb ik naar aanleiding van jouw vraag nog eens nagedacht. Veligradon is de naam in de Byzantijnse periode, waarin ‘gradon’ een verbastering zou kunnen zijn van het Latijnse ‘gradus’ (behalve ‘stap’ ook het woord voor een afstand). In dat geval zou ‘Beograd’ de Servische verbastering van de naam Veligradon kunnen zijn, waarbij dan de twee delen van dit woord samenvallen met de Servische woordvormen voor ‘wit’ en ‘stad’. Dus ja, in dat geval adopteerden de Slaven de naam en verbasterden zij deze naar iets dat in overeenstemming was met hun eigen (Slavische) woordenschat. Nogmaals dank!