Hefaistos, de Griekse god van de smeedkunst, had een bijzondere band met de stad Athene. Net als de stadsgodin Athena. Beide hadden de mensheid ambachten en kunsten bijgebracht, beide werden vereerd in een gedeeld festival, de Chalkeia, en samen deelden ze een tempel. Die lag op een heuvel bij de Atheense agora, verkeert nog in uitstekende staat en heet Hefaisteion.
De bouw van het Hefaisteion
De constructie van het Hefaisteion behoort tot de stedelijke vernieuwing van Athene rond het midden van de eeuw. Begonnen in 449 v.Chr. werd de bouw een project van de lange adem: het dak lijkt tussen 421 en 415 te zijn gebouwd en pas daarna kon het heiligdom in gebruik worden genomen.
In veel aspecten lijkt de tempel op elke andere Griekse tempel. Er is een pronaos (een voorhal), er is een naos of cella (waar het cultusbeeld van de godheid ‘woonde’) en er is een opisthodomos (een achterkamer bruikbaar als, bijvoorbeeld, schatkamer). De tempel is gebouwd in de sobere Dorische orde: het is een zogeheten peripteros, wat wil zeggen dat het gebouw geheel wordt omgeven door vrijstaande zuilen: zes aan de voor- en de achterkant en dertien aan de beide zijkanten. Er een tweede zuilenrij voor de pronaos. Een heel normale Dorische tempel.
Maar er was ruimte om te experimenten. De friezen zijn uitgevoerd in zowel de Dorische als de Ionische orde, het eerste aan de buitenzijde en het tweede aan de binnenkant. Deze combinatie is bij meerdere Atheense bouwwerken geattesteerd, zoals het beroemde Parthenon. Alle dateren uit de vijfde eeuw v.Chr. Het Hefaisteion is zo bezien dus een kind van zijn tijd.
Sculptuur
Aan de voorzijde van de tempel, waar deze uitzag over de agora, is versierd met tien metopen, die negen van de twaalf werken van Herakles tonen. Alleen de stallen van Augeias, de Stymfalische vogels en de Kretensische stier ontbreken. De vier meest oostelijke metopen aan de lange noord- en zuidzijde zijn versierd met episodes uit het leven van Theseus.
Het Ionische fries van de pronaos beeldt het gevecht tussen Theseus en de vijftig zonen van Pallas. Ook de opisthodomos heeft een doorlopend fries. Hierop is de Kentauromachie afgebeeld: het gevecht tussen de Lapithen en de Kentauren. Het verhaal komt erop neer dat woeste kentauren een bruiloft bij de Lapithen verstoorden en dat Theseus toen ingreep.
Theseion of Hefaisteion?
Omdat Theseus op zoveel sculpturen de hoofdrol speelt, werd het monument lange tijd bekendgestaan als het Theseion. Volgens de Grieks-Romeinse auteur Ploutarchos, die een biografie schreef over de Atheense veldheer Kimon, veroverde laatstgenoemde het eiland Skyros in 475 v.Chr., waar hij het gebeente meenam van Theseus.noot Op last van het orakel nam hij ook een kist mee met de beenderen van Theseus. Die werd vervolgens in Athene herbegraven; de tempel van Hefaistos gold dus sinds de Byzantijnse tijd als dat graf.
In 1936 werden echter de kalkstenen blokken gevonden waarop ooit de cultusbeelden van Hefaistos en Athena, daterend uit ca. 420 v.Chr., hadden gestaan. Dit maakte het mogelijk de tempel te identificeren met de door Pausanias vermelde tempel voor Hefaistos, waarin ook een cultusbeeld voor Athena stond.noot
De maker van de beelden is onbekend, maar de Romeinse politicus Cicero weet dat een veelgeprezen Atheens beeld van Hefaistos is toe te wijzen aan Alkamenes, een beeldhouwer die in de vijfde eeuw v.Chr. in Athene werkte. Cicero beschrijft het beeld als een staand, gedrapeerd figuur met een lichte vorm van kreupelheid.noot
Kerk
Rond 700 werd de tempel van Hefaistos in gebruik genomen als kerk. Misschien was het gebouw gewijd aan Sint-Joris. Er werd een apsis toegevoegd en rond 1300 volgden nog wat ander aanpassingen. In de vloer en op de muren zijn nog altijd enkele grafstenen te vinden. Op de muren is ook een lijst gekerfd met gebeurtenissen uit de periode van 1555-1800, de zogeheten “Stenen Kroniek”.
In 1834 verruilden Otto I, de eerste koning van Griekenland, en zijn regering de stad Nafplion voor de nieuwe hoofdstad Athene. In het Hefaisteion verwelkomden de Atheners hun koning, die vervolgens bepaalde dat de tempel als museum dienst zou moeten doen. Dat bleef een eeuw het geval, tot de tempel in 1934 op de monumentenlijst werd geplaatst.
Op dat moment waren de opgravingen op de agora al gaande. Vanaf 1931 werd ook het terrein rond de tempel systematisch onderzocht. Niet alleen de voetstukken van de cultusbeelden kwamen toen aan het licht, maar ook de mallen die gebruikt waren om de beelden te gieten.
Doordat het gebouw, net als bijvoorbeeld het Pantheon in Rome, altijd in gebruik is gebleven, verkeert het Hefaisteion nog altijd in uitstekende staat. Zelfs delen van het dak zijn nog intact. Hefaistos, het veel uitgelachen zwarte schaap onder de goden van de Olympos, kan dus tevreden naar beneden kijken en het is maar de vraag wie nu het “Homerische gelach” kan laten horen.
***
Een gastbijdrage van Lauren van Zoonen. Dank je wel Lauren!
Zelfde tijdvak
De eerste filosofen (9): Empedoklesapril 25, 2022
Schervengerichtmaart 15, 2017
Cyprusjanuari 29, 2017
Beetje vreemde kopie in Wenen: tien zuilen aan de zijkant in plaats van dertien. Kunnen Oostenrijkers niet tellen of was het geld op? 🙂
Of misschien een aversie tegen het getal 13?
Wat een leuk, lief stukje.