De Thesaurus Linguae Latinae, het grote oerwoordenboek van de Latijnse taal, kent ook een Onomasticon: een lijst van in het Latijn overgeleverde eigennamen. Het is bijgehouden tot de letter D en dus is er ook een vermelding van de Baiovarii ofwel Baiuvaren ofwel “Beieren”. Dat is vooral leuk omdat we weinig weten over de oorsprong van dit volk.
Zoals het plaatje hierboven toont zijn de Baiovarii blijkbaar een gens Germanica, wat op zich waarschijnlijk correct is, maar verder weinig zegt. De eerste, en dus oudste, vermelding is in een tekst die de TLL aanduidt als de GENER. reg. Franc. Volgens de index van de TLL is dit de generatio regum Francorum, ook wel bekend als de “Frankische Volkentabel”. Jona noemde die al eens.
De Frankische Volkentabel
Maar wat is deze volkentabel eigenlijk? Eigenlijk zijn het maar een paar Latijnse zinnen die in verschillende bronnen bewaard zijn gebleven. Ze luiden als volgt:
Tres fuerunt fratres, primus Erminus, secundus Inguo, tertius Istio. Inde adcreuerunt gentes XIII. Primus Erminus genuit Gothos, Walagothos, Wandalos, Gepedeos, et Saxones. Inguo genuit Burgundiones, Turingos, Langobardos, Baioarios. Istio genuit Romanes, Brittones, Francos, Alamannos.
Er waren eens drie broers: de eerste Erminus, de tweede Inguo, de derde Istio. Dertien volkeren stamden van hen af. De eerste, Erminus, bracht de Goten, Walagoten, Vandalen, Gepiden en Saksen voort. Inguo bracht de Bourgondiërs, Thuringers, Langobarden en Baiovarii voort. Istio bracht de Romeinen, Britten, Franken en Alamannen voort.
Je zou het kunnen weergegeven in een stamboom:
De samensteller van deze genealogie moet bekend zijn geweest met Tacitus’ Germanica. Volgens die tekstnoot beweren de Germanen af te stammen van de god Tuisto. Deze had een zoon Mannus, van wie de Germaanse volken zouden afstammen. Mannus had drie zonen die niet bij naam worden genoemd, maar van wie drie stammen afstammen: de Ingaevones, Herminones en Istaevones. De auteur van de Volkerenlijst heeft uit deze informatie de namen van de drie zonen gereconstrueerd: Inguo, Erminus en Istio.
Datering
De regels met dit stamboompje staan in zeven manuscripten, waarvan de vroegste dateren uit de negende eeuw. De eigenlijke tekst kan echter zijn gekopieerd uit een oudere bron, zoals wel vaker gebeurde. De datering van die bron staat echter ter discussie. Aangezien de Gepiden in 567 zijn uitgeroeid en de Vandalen na 546 niet meer worden vermeld, lijkt een datering vóór het midden van de zesde eeuw waarschijnlijk. Bovendien bestonden de Thüringers en Bourgondiërs niet meer als onafhankelijke volkeren na respectievelijk 531 en 532, toen ze werden geïncorporeerd in het Frankische Rijk. De Langobarden daarentegen werden pas bekend na hun overwinning op de Heruliërs in 510. Een datum tussen 510 en 531 lijkt daarom waarschijnlijk. De eerste moderne bewerker, Karl Müllenhoff kwam in 1862 tot een vergelijkbare conclusie en dateerde de tabel rond 520.noot Bruno Krusch ging daar in 1928 fel tegenin en dateerde het tekstje rond 700.noot
Sommige manuscripten bevatten een langere genealogische lijst, die volgens Krusch de originele was. Die zou alleen in de Merovingische tijd gemaakt kunnen zijn. Hij kreeg bijval in de TLL-vermelding uit de index van 1990:
quae verba nunc ut aetatis recentioris spernimus
We verwerpen dit werk nu als te recent
Weliswaar wordt voor de publicatie verwezen naar een artikel van Müllenhoff uit 1892, .noot maar de afwijzing is waarschijnlijk gebaseerd op Krusch. Walter Goffart in 1983 de datering echter weer naar de zesde eeuw geschoven. noot Hij beschouwt de hierboven geciteerde regels als de originele versie en komt zo tot de bovengenoemde datering. Deze regels zouden dus de oudste vermelding van de Beieren bevatten.
Frankisch?
Waarom wordt deze tabel “Frankisch” genoemd? Dat gaat terug tot Müllenhoff, die de indeling herkende als een Frankisch perspectief van rond 520. De naam “Fränkische Völkertafel” is sindsdien niet meer veranderd.
Walagoten
De groep afstammelingen van Erminius is wat vreemd: het zijn er vijf in plaats van het viertal in de twee andere groepen, en bovendien komen de Walagoten nergens anders voor. Het Germaanse voorvoegsel wala– betekent “buitenlands”, wat suggereert dat dit de buitenlandse Goten zijn, in tegenstelling tot de “normale”. Het moeten óf de Ostrogoten uit Italië zijn óf de Visigoten in Spanje.
De Byzantijnse bronnen kennen een standaardgroep van vier volkeren: de Goten, de Vandalen, de Visigoten en de Gepiden.noot Dit zou de oorspronkelijke groep in onze tabel kunnen zijn geweest. Later veranderde iemand de Visigoten in Walagoten en voegde de Saksen toe. Zo bestaat de eerste groep, de afstammelingen van Erminus dus, uit de Gotische en ariaanse volken, bestaan de afstammelingen van Inguo uit volkeren die ten noorden van Italië en ten oosten van Gallië woonden, en zijn de afstammelingen van Istio vooral Gallische en katholieke volken.
De lijst is opgenomen in de Historia Brittonum, een rond 830 na Chr. vervaardigd geschiedwerk. Wonderlijk genoeg is in het TLL-artikel Baiovarii behalve de Frankische Volkentabel ook de passage opgenomen uit de Historia Brittonum, terwijl de TLL maar tot 600 gaat. Misschien is dat gebeurd omdat men aannam dat de Historia was gebaseerd op oudere bronnen, maar waarschijnlijk vooral omdat de TLL in Beieren werd en wordt vervaardigd en men dit lemma graag wat langer maakte.
[De gastauteurs van deze blog nemen deze dagen het stokje over. Vandaag dus een gastbijdrage van Josine Schrickx. Ze publiceerde dit stuk eerder op haar Duitse blog. Dank je wel Josine!]
Zelfde tijdvak
De kat en haar naammaart 11, 2024
De Europese canon (1-5)mei 27, 2024
Antieke migraties en migranten (1)augustus 24, 2020
Heel bijzonder dat ook de Romeinen een plekje hebben gekregen in dit schema 🙂
Intrigerend uitzoekwerk.