Ik heb het onlangs gehad over de Baiuvaren, zeg maar de voorgangers van het Duitse Beieren. De schakel tussen de Baiuvaren en de deelstaat is het middeleeuwse hertogdom. Wat ooit een stam – ik gebruik deze term even met een slag om de arm – was geweest, werd onder een eigen hertog (dux) opgenomen in het Frankische Rijk. Toen dat later uiteenviel en het Duitse rijk ontstond, bleef dit stamhertogdom intact, en daaruit is dus het huidige Beieren ontstaan. De continuïteit is er – maar hoe begon die? Wie waren die Baiuvaren of Baiovaren?
Oudste vermeldingen
Je kunt natuurlijk kijken naar de oudste naamsvermelding. Die vinden we in een rond 520 na Chr. geschreven tekst die bekendstaat als de Frankische Volkentabel, een soort stamboom van de Germaanse volken. Hierin staat dat de Baiuvaren afstamden van ene Boguar. Als ik toevoeg dat de Saksen volgens de auteur van dit werkje de nakomelingen zijn van ene Saxo, de Vandalen van ene Wandalus, de Franken van Francus en de Britten van Britto, dan heeft u al voldoende beeld van de kwaliteit van de Volkentabel. Desondanks leren we dat de Baiuvaren golden als Germaans volk.
De tweede vermelding is bij Jordanes, een auteur in het Ostrogotische Italië van Theodorik de Grote. Jordanes noteerde rond 551 dat de Baiuvaren ergens bij de Donau leefden, naast de Sueben.noot Dit is opnieuw niet bijster informatief, maar de passage in kwestie heeft betrekking op gebeurtenissen rond 470 na Chr. Als dit zinnetje geen toelichting is van de hand van Jordanes, zal deze informatie wel komen uit zijn bron, en dan hebben we een aanwijzing dat de Baiuvaren al een herkenbare groep waren in het derde kwart van de vijfde eeuw.
Desintegratie
Dat zou mooi passen. Een generatie eerder had deze regio, die Raetia heette, nog behoord tot de Romeinse wereld. Germaanse groepen staken echter de Donau over en vestigden zich, niet zelden na een gewelddadig intermezzo, binnen het imperium. Andere groepen arriveerden op uitnodiging. Zoals al eeuwen het geval was, assimileerde het Romeinse Rijk alle nieuwkomers, die immers het land konden bewerken, belasting konden betalen en konden dienen in het leger. De kastelen in de grenszone, de Raetische limes, werden zodoende bemand door Romeinse troepen die afstamden van Germaanse immigranten. Al met al geen ongebruikelijke situatie.
Tegelijk werden de steden kleiner en namen de mogelijkheden tot belastingheffing af. Een tijdgenoot, Eugippius, noteerde dat zolang de garnizoenen uit de openbare middelen gefinancierd waren, de steden beveiligd waren geweest, en hij verklaart de uiteindelijke desintegratie van het Romeinse gezag door het wegvallen van deze regeling.noot Moderne historici denken daar niet heel anders over. En uiteraard heeft de westelijke campagne van Attila de Hun (in 451) geen bijdrage geleverd aan de stabiliteit.
Rond 470 haalde Odoaker, de legerleider die later in Italië de macht zou grijpen (r.475-493), troepen weg uit het gebied benoorden de Alpen. We weten dit van Eugippius, die de ontruiming van Künzing en Passau vermeldt.noot Het blijkt ook uit archeologische vondsten. Groepen Alamannen trokken de regio binnen vanuit het westen. Het is ook op dit moment dat vanuit het huidige Hongarije de Goten oprukten tegen de Sueben en door Raetia kwamen: de gebeurtenis die voor Jordanes aanleiding was om voor het eerst de Baiuvaren te vermelden.
Zelfde tijdvak
Opgejaagde jageraugustus 13, 2023
De Bagdadbatterijnovember 8, 2021
De Zevenslapers van Efesejuni 10, 2025
“Jordanes noteerde rond 551 dat de Baiuvaren ergens bij de Donau leefden, naast de Sueben”
Rond 2024 is dat nog steeds het geval en wonen de Beieren ergens bij de Donau naast de Zwaben. Ik kan als halve Zwaab melden dat de beide volkeren niet erg bevriend zijn 🙂
Ik heb verschillende theorieën gelezen over de oorsprong van de Baiuvaren. Naast de klassieke etymologie was daar ‘uit Bohemen’, waar men de naam van het klassieke volk de Boii las oorsprong zag. De laatste is het meest verspreid (stamt al uit de Middeleeuwen) maar heeft het probleem dat de Boii een Keltische groep was, en dat de naam na de 3de eeuw (278 – Boius) nergens meer genoemd wordt – een gat van meer dan 300 jaar tot Jordanes en Venantius Fortunatus het over Baiuaria hebben.
Interessant vond ik ook een suggestie dat de oudste versie geleken zou kunnen hebben op Ambiuvarii, gelijkend op de Ampsivarii (‘wonend bij de Ems), de Ambidravii en de Ambisontes. We kennen ook Ambivarii in Aremorica, maar dat is natuurlijk een andere groep. In dit geval zou ‘Baiuvarii’ van (am)Biuvarii afgeleid zijn. Elegant maar niet te bewijzen zonder bronnen.
Nog veel interessanter aan die theorie was dat de auteur niet uitging van ‘binnentrekkende’ of ‘uitgenodigde’ groepen – die waren er zeker maar ik ben geen fan dit feit als verklarende oorzaak – maar van ethnogenese. Dit idee, dat de Baiuvarii ontstonden uit een aantal aanwezige groepen onder wisselende heerschappij is tegenwoordig steeds meer acceptabel. Net als de Bulgaren, de Franken en de Angelsaksen wordt ook steeds meer over de Beieren gedacht als een mengelmoes van de Keltisch-Romeinse provinciale restbevolking met een stel nieuwkomers – families en individuele migranten. Dus geen ‘landname’ van één binnentrekkende militair dominante groep wiens elite de nieuwe structuur gaat bepalen. Net als in de Frankische gebieden was die ‘restbevölkerung’ eerst nog juridisch herkenbaar als ‘Romani’ , voor wie in het begin andere wetsnormen golden, verschillen die allengs verdwenen wanneer de groepen opgaan in één herkenbare groep, meestal ergens gedurende de late zesde eeuw.
Zonder nieuwe bronnen zal de oorsprong van de naam ‘Beieren’ een aanname moeten blijven, maar door voortschrijdende (archeologische) kennis begrijpen we wel steeds meer over de oorsprong van de Beieren zelf.
Is die ambi- dan dezelfde als in Ambi duas ripas – zij die op beide oevers wonen? Dit is een voorstel voor de etymologie van Antwerpen.
ja, best mogelijk, maar ik ben geen expert