Laten we beginnen met twee typeringen van keizer Justinianus.

Justinianus heeft de staat groter en veel stralender gemaakt en haar veel meer glans verleend door de oude kwelgeesten, de barbaren, te verdrijven … Hij heeft de armen grote welstand bezorgd en aan hun benarde positie een einde gemaakt. Dankzij hem is aan de burgers een gelukkig leven ten deel gevallen.noot Prokopios, Gebouwen 1.1.6 en 1.1.10.

Justinianus was onbetrouwbaar als vriend en onverzoenlijk als vijand. Hij deed niets liever dan moorden en roven, en was twistziek en tegendraads. Voor slechte raad was hij ontvankelijk, maar hij luisterde nooit naar een goed advies, gespitst als hij was op het uitbroeden en uitvoeren van boze plannen. Alleen al het horen praten over iets goeds was voor hem onverteerbaar.noot Prokopios, Anekdota.8..26.

Is het al moeilijk te geloven dat het hier om een en dezelfde keizer gaat, het is helemaal ongeloofwaardig dat beide uitlatingen uit de pen van een en dezelfde schrijver zijn voortgekomen en het is ronduit onvoorstelbaar dat deze schrijver zijn typeringen in dezelfde periode heeft opgeschreven. En toch heeft de historicus Prokopios dat in de jaren 553/554 gedaan. In zijn geschrift Gebouwen prijst hij Justinianus hemelhoog, terwijl hij deze keizer in het schotschrift Anekdota de baarlijke duivel en zelfs “vorst der demonen” noemt. Dit roept om uitleg en daarover gaat de komende, vijfdelig blog.

De jonge Justinianus

Justinianus is een van de belangrijkste keizers van het Byzantijnse Rijk geweest. Zijn geboortejaar was rond 482 na Chr. Hij was geringe komaf en zijn wieg heeft gestaan in een dorpje niet ver van het huidige Skopje. Hoogstwaarschijnlijk sprak hij als kind uitsluitend het Thracische dialect dat als barbaars gold en leerde hij pas later Latijn. Grieks heeft hij volgens Prokopios nooit goed kunnen spreken en schrijven.

Hoe Justinianus in de hoofdstad Constantinopel is beland, vermeldt de historie niet, maar het ligt voor de hand aan te nemen dat hij, nog jong, is meegekomen met zijn oom Justinus I. Die maakte een carrière als militair en boekte zulke grote successen op zijn veldtochten dat hij, bijna zeventig jaar oud, na de dood van keizer Anastasius I in 518 met het purper werd getooid. Vanaf het begin van zijn regering werd hij bijgestaan door zijn begaafde neef, die hij als zijn zoon had geadopteerd en die hem na zijn dood in 527 is opgevolgd.

Het Rijk gereorganiseerd

Justinianus zou ruim 38 jaar lang de troon bezetten. Hij was bezield door de wens om de omvang en het roemruchte verleden van het oude Romeinse keizerrijk te evenaren. Het begin en het hoogtepunt van zijn regering waren spectaculair. Dankzij het strategische genie van zijn veldheer Belisarius werden Noord-Afrika, Sicilië en bijna geheel Italië heroverd op de vijanden. Na enkele succesvolle interventies kon zelfs een deel van Spanje, Andalusië, aan het machtsgebied worden toegevoegd.

Omdat Justinianus een goed geordend geheel van zijn immense rijk wilde maken, heeft hij de administratie laten hervormen en de wetgeving zo efficiënt mogelijk laten organiseren. Vooral dit laatste heeft tot zijn roem bijgedragen en het resultaat vormt de grondslag van het moderne burgerlijke recht. De keizer liet door tien vooraanstaande rechtsgeleerden het Romeinse Recht codificeren in wat later Corpus Juris Civilis is genoemd. Op administratief gebied voerde hij belangrijke vernieuwingen door. Nutteloze banen werden opgeheven, ambten konden niet meer worden gekocht, bij de ambtsaanvaarding moest een eed worden afgelegd, en de salarissen werden verhoogd. Daarnaast stelde de keizer een aantal regels op die machtsmisbruik door de grootgrondbezitters moesten tegengaan.

Ook de bouwactiviteiten van Justinianus dwingen bewondering af, zij het dat de kosten bijna tot een staatsbankroet leidden. Wegen, bruggen, versterkingen, aquaducten en kerken werden overal in het rijk aanbesteed. Deze gebouwen gaven de regering van Justinianus de grandeur die aan het Romeinse imperium van weleer deed denken. Alleen al in de hoofdstad heeft hij vijfentwintig kerken laten bouwen of herstellen. Het hoogtepunt vormt de schitterende herbouw van de Hagia Sofia die bij een volksoproer in 532 ernstig was beschadigd. De vijftig meter hoge koepel verheft zich nog altijd trots boven de stad.

[Wordt vervolgd. Dit was het eerste van vijf blogjes over Prokopios van de hand van Hein van Dolen. Dank je wel Hein!]