Het bovenstaande Romeinse mozaïek, dat dateert uit de late vierde of vroege vijfde eeuw na Chr., is te zien in het museum van Djemila in Algerije, de antieke stad Cuicul. Het opschriftnoot combineert het Latijnse woord voor ezel, asinus, met de in Latijnse letters geschreven Griekse strijdkreet nika, “win!” Het woord kan ook verwijzen naar de personificatie van de overwinning. De ezel moet dus winnen, of heeft gewonnen, of zal winnen, of overwint – de strekking is duidelijk. De zegevierende ezel was duidelijk iets dat de eigenaar in wiens huis dit is gevonden, en dat de opgravers heel origineel “maison de l’âne” hebben genoemd, na aan het hart lag, want het motief is herhaald. Dus wat betekent het?
Zoals eigenlijk altijd weten we het niet, maar niets weerhoudt ons ervan beredeneerd te gokken. Het is antichristelijke polemiek.
Dat mag op het eerste gezicht wat boud klinken, en om eerlijk te zijn ben ik zelf niet ten diepste overtuigd, maar er valt wel iets voor te zeggen. Het sterkste argument is de zogeheten spotcrucifex die in Rome is gevonden op de helling tussen de Palatijn en het Circus Maximus. Daarop is een gekruisigde ezel te zien met een graffito dat een zekere Alexamenos zijn god aanbidt. De gangbare interpretatie is dat we daar te maken hebben met antichristelijke polemiek, al zijn er geleerden die zeggen dat niet zeker is of de graffito hoort bij de tekening, en dat de gekruisigde ezel misschien gewoon een gekruisigde ezel is.
Wellicht klopt die kritiek, maar we weten dat in de antijoodse polemiek zéker werd beweerd dat de ene god die de joden aanbaden, feitelijk een ezel was. Het lijkt mij alleszins mogelijk dat deze beschuldiging van de joden naar de christenen is doorgeplaatst. Dat pleit niet alleen voor de antichristelijke interpretatie van de spotcrucifex, maar ook voor een antichristelijke interpretatie van de zegevierende ezel.
Er is nog iets om te overwegen. De ezel, ofschoon het liefste dier in de schepping, gold als het symbool van mensen – niet per se christenen – met verkeerde religieuze opvattingen. In Apuleius’ boek De gouden ezel, een van de leukste teksten uit de Oudheid, is de hoofdpersoon dankzij een betovering een ezel totdat hij het geloof in Isis aanvaardt.
Spotkruis, antijoodse polemiek en de ezel als symbool: al met al is het niet veel bewijs, maar helemaal verwaarloosbaar is het niet. Het wezenlijke probleem is dat deze interpretatie feitelijk bestaat uit twee hypothesen:
- Men gebruikte destijds mozaïeken voor religieuze polemiek;
- Deze ezel is antichristelijk bedoeld.
Als we voor het eerste nu volop bewijs zouden hebben, zou het tweede plausibeler zijn. Tot ik echter iets beters hoor, wil ik overwegen dat Asinus Nica antichristelijk is bedoeld. Maar ik denk dat er betere interpretaties zijn.
[Dit was het 514e voorwerp in mijn reeks museumstukken. Mocht het u boeien: ik organiseer in september een reis naar Algerije.]
Zelfde tijdvak
Kunst uit Xinjiangaugustus 28, 2023
De schat van Chimtouoktober 23, 2023
Het Colosseum (6): populaire gladiatorenaugustus 8, 2024
Vergissing: De Gouden Ezel is van Apuleius.
Ik had inderdaad Apuleius, niet Lucianus meten noemen. Het is inmiddels verbeterd.
Zou Gerard Reve het hier vandaan hebben?
Is het niet wat gek om eender welke anti-leuze in een mozaïek te vereeuwigen? Daarmee geef je je tegenstander toch te veel eer? Als we naast deze afbeelding bijvoorbeeld ook positieve weergaven van de oude goden of filosofie aantreffen, wordt de interpretatie wel sterker.
Zonder dat extra materiaal, en als de ezel een spotbeeld voor christenen was, dan zou ik dit, met de toevoeging NIKA nog eerder als een geuzenmozaïek interpreteren en de eigenaar als een christen. Tenzij ik daarmee onze neiging tot ironie en spelen met betekenis op de oudheid projecteer.
Een andere mogelijkheid is een associatie met Seth, die ook als ezel werd afgebeeld. Problemen hierbij zijn dat de link Seth-ezel vooral iets van eeuwen voor dit mozaïek is (hoewel die nog kan hebben meegespeeld bij Apuleius) en dat Seth eerder een antagonist is, dus vreemd om voor hem te supporteren.
Waarschijnlijker is de betekenis inderdaad iets geheel anders en botsen we hier op een lacune in onze kennis.
Anno 2025 worden er in diverse Italiaanse dorpen palio’s (races) gehouden, waarbij niet paarden maar ezels de race lopen. Ik heb er eens eentje meegemaakt in het zuid-Italiaanse dorp San Giovanni a Piro (niet ver bezuiden Paestum, in de Cilento). Wie op het internet zoekt naar termen als ‘palio’ en ‘asini’ komt diverse van dat soort races tegen. Misschien is het wel een oeroud Grieks-Italiaans gebruik om in plaats van (dure) paarden ezels als ‘renpaarden’ in te zetten, en laat zich een mozaïek als dat wat je liet zien op die manier verklaren.
Zoals zo vaak is de eenvoudigste verklaring ook de meest waarschijnlijke.
Het kan heel goed.
Volgens sommige auteurs zou de ezel hier staan voor een specifieke gilde ofte sodaliteit. Lees ik althans in een publicatie (in het Frans) waarvan ik hierbij de link plak. De focus ligt op recent elders gevonden ezelmozaieken, maar ook deze Asinus Nica komt ter sprake.
Voor wie het interesseert:
https://www.academia.edu/120684916/Hajlaoui_1_
Een mooi, dzjamiel, mozaïek, van deze asinus nica in Djemila.
En is niet de asinus in de oudheid, wat de auto is in de tegenwoordige tijd?
Absoluut. De ezel is het nuttigste dier uit de oude wereld. En alleen mensen zonder hart vinden het niet het liefste dier.
Is een tegenovergestelde interpretatie (prochristelijke polemiek) niet evenzeer denkbaar? De gedachte daarbij is dat de ontwerper de ezel omarmt als ‘geuzendier’ (je mag me dan wel ezel noemen, maar ik ga wel winnen’).
De aanname is dat er zoiets als geuzennamen bestonden in die tijd. Ik weet dat zo net niet.