Redbad / Radboud in Leeuwarden

Friese munt

Ik ben een van de zeer weinige Nederlanders die de speelfilm Redbad in de bioscoop zagen. Dat was zo’n wanproduct – ik deed meteen verslag – dat ’ie bijna onmiddellijk uit roulatie is gehaald. Omdat ik me destijds al realiseerde dat een kaartje een collector’s item zou worden, heb ik het bewaard. Er is al eens een bedrag van vier cijfers voor geboden, dus er zijn slechtere beleggingen denkbaar voor de oude dag.

Radbodus, Radboud, Redbad

Waarom ging ik überhaupt naar de bioscoop? Omdat Radbodus, zoals hij in onze bronnen heet, ofwel Redbad, zoals hij in Fries heet, ofwel Radboud, zoals hij in het Nederlands heet, een interessant figuur is. We weten dat hij heeft bestaan en tot 719 regeerde in het westen en noorden van Nederland; we weten dat dit gebied Frisia heette; we weten dat hij voornaam genoeg was om zijn dochter Theudesinde uit te huwelijken aan de voorname Frankische edelman Grimoald II; we weten dat hij een rol speelde in de Frankische Burgeroorlog (715-718); we weten dat zijn Frankische tegenstanders hem typeerden als onverbeterlijke heiden.

Dat is ongeveer alles. We moeten deze kennis halen uit bronnen die door niet-Friezen zijn geschreven en doorgaans een agenda hadden, bijvoorbeeld door de niet-christelijke vorst te presenteren als anti-christelijk. Als historisch personage is hij, zoals je kunt lezen op de boeiende Redbad-expositie in het Fries Museum in Leeuwarden, “weggevaagd door de tijd”.

Tegelijk maakt de archeologie inmiddels duidelijk dat de noordelijke Lage Landen in de zevende en vroege achtste eeuw niet arm waren. Boeren op klei zijn sowieso welvarender dan boeren op zand, dus er was een materiële basis voor (beginnende) staatsvorming, en er ontstonden kleine rijkjes. Zie voor het sieraad van een lokale leider de mantelspeld van Wijnaldum, een pronkstuk in het Fries Museum. Het lijkt erop dat die lokale vorsten een “hoge koning” hebben geaccepteerd die heerste tussen Zwin en Wezer. Zo iemand was niet alleen oorlogsleider, maar had ook sacrale taken en kon dus niet zomaar het christendom aanvaarden zoals de Franken dat definieerden. Dat is dus iets anders dan onverbeterlijk heidens.

Halssnoer met kralen uit alle windstreken

Een conflict tussen Frisia en het Frankenrijk was onvermijdelijk en het staat vast dat hofmeier Pippijn van Herstal in 695 Radboud heeft verslagen bij Dorestad. De verslagen vorst moest accepteren dat Frankische missionarissen actief werden in zijn rijk. Willibrordus had echter weinig succes, afgezien van Zeeland. Hoewel Radboud dus buitenlandse inmenging moest toestaan, was de koning niet voorgoed verslagen en uiteindelijk kwam een huwelijksalliantie tot stand met de familie van Pippijn: zoals gezegd trouwde Radbouds dochter Theudesinde met Grimoald II, zoon van Pippijn. Radboud was nu de knoop die de Frankische en Friese elite-netwerken verbond. Na Pippijns dood intervenieerde hij in een Frankische burgeroorlog, ten gunste van zijn kleinzoon (en Pippijns legitieme opvolger) Theudoald, maar hij werd verslagen door Karel Martel, die weliswaar niet legitiem heerste maar wel sterker was.

Expositie

Radboud is dus een interessante maar slecht bekende man, zodat je er alles op kunt projecteren en dus ook alles wat je in je eigen tijd leuk vindt. De expositie opent met diverse portretten, waaronder een mooi zestiende-eeuws schilderij waarop de Friese heerser is afgebeeld met Habsburgerkaak. De organisatoren laten duidelijk weten dat veel niet bekend is, maar streven er desondanks naar Radboud te presenteren als een speler van Europees formaat. De nederlaag bij Dorestad wordt bijvoorbeeld gebagatelliseerd. Toch moet me van het hart: de Franken bouwden een vroege staat op, met alles erop en eraan, en zo ver kwam Frisia niet.

Ik heb ook wat twijfels over de presentatie van de bronnen. De museale omgang met teksten is eigenlijk altijd moeizaam, maar ik denk dat het een verkeerde keuze is geweest facsimile’s neer te leggen van middeleeuwse manuscripten die maar een enkele bezoeker kan lezen. De aanpak op de Gentse Judith-expositie was beter: toon de problemen bij de uitleg van zo’n tekst. De misleidende wijze waarop in de Frankische bronnen is geschreven over het conflict tussen Karel Martel en Radbouds schoonzoon Grimoald II, zoals geanalyseerd door Sven Meeder en Erik Goosmann, is een perfect (maar dan ook echt perfect) voorbeeld om uit te leggen hoe lastig teksten zijn en hoe weinig zekerheid mediëvisten hebben. Zo toon je tegelijk dat archeologische vondsten, die altijd uitleg vergen, worden geïnterpreteerd aan de hand van een historisch beeld dat zelf hoogst onzeker is. Een ander voorbeeld waar de Gentse aanpak een meerwaarde zou hebben gehad, is het curieuze verhaal van Radbouds weigering zich te laten dopen. Luit van der Tuuk heeft de twijfels goed gedocumenteerd.

Heel goed aan de Leeuwardense expositie is de display aan het begin waarmee de hypothetische geschiedenis van Frisia wordt getoond. Het beste deel is dat over de economie, dat ook duidelijk maakt dat de delen die we vermoedelijk kunnen rekenen tot Radbouds rijk, zeker niet allemaal hetzelfde karakter hadden. Zo waren de begravingen in oostelijk Frisia een stuk soberder dan die in westelijk Frisia. Ik vond de munten erg mooi en ook de uitleg van de rol van de oppergod Wodan (Fries: Woden; Scandinavisch: Odin) in de toenmalige godsdienst vond ik heel erg goed. Sommige voorwerpen waren mooi gemaakte replica’s. Het echte topstuk was de koninklijke mantelspeld van Wijnaldum, maar ook de schaal van Oegstgeest is te zien en ik denk dat ik de Wodan-Christus nu voor de alweer derde keer in het Fries Museum zag. Hij blijft interessant.

De “Odin van Lejre”

Praktisch

Er had wat méér in deze expositie gezeten als het museum à la Judith de twijfel meer centraal had kunnen stellen. Desondanks is ze zeker de moeite waard en het was, toen wij haar afgelopen zaterdag bezochten, aan de drukke kant. De tentoonstelling is met een rolstoel toegankelijk, maar zachte geluidseffecten maken een bezoek voor mensen met hyperacusis vermoedelijk minder aangenaam. Desondanks is Redbad, de legendarische koning een fijne expositie, een bezoek meer dan waard. Nog in Leeuwarden tot 7 februari.


De Visigoten

juni 13, 2017
Frankische mantelgesp (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel)
Friezen en Franken (2)

december 3, 2016
Deel dit:

16 gedachtes over “Redbad / Radboud in Leeuwarden”

  1. Met deze passage heb ik eerlijk gezegd grote moeite: ‘Zo iemand was niet alleen oorlogsleider, maar had ook sacrale taken en kon dus niet zomaar het christendom aanvaarden zoals de Franken dat definieerden. Dat is dus iets anders dan onverbeterlijk heidens. Een conflict tussen Frisia en het Frankenrijk was onvermijdelijk…

    Waarom zou iemand als Raboud überhaupt het geloof van een ander volk aanvaarden. Is dat geloof superieur en als men dat meent, waarop is die aanname gebaseerd. Wie bepaalt dat?
    Waarom was een conflict onvermijdelijk? Als je dat vindt dan moet je dat heel goed uitleggen. Dat kan kort door te aanvaarden wat Thucydides over de oorzaak van de Peloponnesische oorlog zegt, namelijk dat deze onvermijdelijk was, gezien de menselijke aard. De mens jaagt altijd zijn eigen belangen na, ook als die ten nadele van een ander gaan.

    1. Ik denk dat het idee dat het christendom het geloof van een ander volk was, berust op een misverstand. Radboud kon op elk moment Christus toevoegen aan de al vereerde goden en heeft dat ook toegestaan. De eigenlijke vraag is volgens mij: moest de verering van die god plaatsvinden op Frankische wijze?

      Een soortgelijke kwestie speelde ook binnen het Frankenrijk: moest men Christus vereren op z’n Romeins of op z’n Iers?

      Het idee dat heidendom en christendom twee dingen zijn, is niet heidens maar christelijk, en heeft te maken met de feitelijk innovatie van het christendom: dat de verering van de ene god de verering van andere goden onmogelijk zou maken. Ons vooroordeel dat mensen maximaal één religie zouden hebben, gaat erop terug, al is er geen enkel argument om niet én islamitisch én christelijk te zijn.

      Radboud was heidens én vereerde Christus, maar niet zoals de Franken wilden.

  2. Dank voor je toelichting. Mijn verontwaardiging komt voort uit het gegeven dat ik streng protetstants christelijk ben opgevoed in de overtuiging (zowel thuis als op school) dat het christendom superieur is aan andere godsdiensten en dat het, desnoods, met geweld willen bekeren van andersgelovigen niet alleen gerechtvaardigd was, maar zelfs zeer wenselijk. De ‘bekering’ van de Friezen, werd gevolgd door veel andere bekeringen. In een havo examen 2007 (tweede tijdvak) werd aan leerlingen gevraagd uit te leggen waarom op basis van een gegeven (het omhakken van een heilige boom door Bonifatius) een andere interpretatie van de moord dan die naar voren komt in een vitae ook heel goed mogelijk was. Ik heb deze vraag aan meer dan honderd leerlingen uit de Tweede Fase voorgelegd en niemand had de vraag goed. Dit ter illustratie van mijn eerste opmerking in deze reactie.

    1. Ben Spaans

      De MB wil graag dat bepaalde dingen zo zijn. Hij heeft de neiging dit al vaststaand of ‘nieuw inzichtachtig’ te presenteren.

      Hoe dan ook, de heidenen moesten er uiteindelijk allemaal aan geloven normaal christen te worden, in Europa tot in de vijftiende eeuw.

  3. Kees Voorburg

    Zag gisteravond die boomlange nieuwe spits van Ajax het veld opkomen. Sloeg eerst een kruis om vervolgens zijn handpalmen op Islamitische wijze naar de hemel te keren. Enkele minuten later maakte hij het winnende doelpunt. God zelf heeft er dus kennelijk geen bezwaar tegen als je op meer dan één paard wedt, integendeel. Misschien wil hij meer aandacht voor psalm 82 waarin hij de vergadering der goden toespreekt en/of is het wonder (de goal) een terechtwijzing van zeer klein bepiemelde geestelijken die zich (daarom) tot mieren aangetrokken voelen. Ik vermoed dat Albert in zijn jeugd met zulke lieden van doen heeft gehad.

    Terzijde: ben Oudkatholiek opgevoed, op mijn 18e overgegaan op het radicale en domme. slechts op de ratio gebaseerde atheïsme. Rationele argumenten tegen het geloof bleken echter gebaseerd op de drogredenatie “De Grote Slager bestaat niet omdat hij geen groente verkoopt”, waarbij groente voor rationaliteit staat. Mijn atheïsme is nu al geruime tijd louter moreel van aard: als ik me vergis en Hem tegenkom, trap ik Hem zo hard in het heilig kruis dat het heilig oliesel Zijn oren uit zal spatten (als ik L.F. Céline mag parafraseren). Holocaust? Rwanda? Gaza? “Well done God!!!” (uit ‘The Godsong’ van Matching Mole/ Robert Wyatt. Tip!!!).

    Sorry. Beoogde een zeer kort terzijde, maar het gemoed schoot door Alberts 2e relaas vol waardoor het uit de hand liep.

    1. Ik heb ook als historicus geen idee “waarom op basis van een gegeven (het omhakken van een heilige boom door Bonifatius) een andere interpretatie van de moord dan die naar voren komt in een vitae ook heel goed mogelijk was”.

      Wat mij betreft ging het verspreiden van het geloof vooral om politieke macht. Natuurlijk zal het winnen van zielen of het redden van de tot de hel gedoemden (of hoe men daar toen over gedacht zou kunnen hebben) ook een rol hebben gespeeld, maar de kloosters kregen bakken met geld omdat hun werk de machtsuitbreiding van de politieke krachten erachter bevorderden. Dus in dit geval de Franken.

      “Holocaust? Rwanda? Gaza? “Well done God!!!”

      Ja sorry hoor, maar dit is een typische straw man. Ik ben protestants opgevoed (‘synodaal’ heette dat geloof ik) maar niet meer kerkelijk. Maar wat ik wel weet is dat de aanklacht “hoe kan een god van liefde Auschwitz hebben toegestaan” (met als antwoord, ‘er is geen god) berust op een gebrek aan begrip of een (bewuste) valse voorstelling van zaken. De Christelijke God is geen ‘god van liefde’- alsof het en of andere bloemenknuffelende hippie zou zijn die ‘alleen maar liefde wil’.
      Zoek het maar op: God straft hard als dat zo uitkomt – en voor de rest is het over duidelijk dat de Holocaust of Gaza niets (niks) met een ‘falende of afwezige’ God te maken hebben, maar met een falende mens. Menselijk leed is menselijke verantwoordelijkheid, geen discussiepunt voor atheïsten.
      God maakte Auschwitz niet mogelijk, dat ligt voor 100% op ons eigen menselijke bordje.
      Net als de gewelddadige ‘bekering’ van de Friezen en Saksen.

      1. FrankB

        “Ik heb ook als historicus geen idee”
        Dat is toch niet zo moeilijk. Het is gewoon een kwestie van wat we in de wiskundedidactiek een blikwisseling noemen. We kennen het verhaal vanuit christelijk perspectief: Bonifatius was een held, die zijn leven gaf voor de verspreiding van zijn (nobele, zo is de impliciete boodschap) geloof. Maar laten we dit eens vanuit het perspectief van de betreffende Friezen bekijken. Bonifatius vernielde een heiligdom. Dat is net zo iets als het verbranden van christelijke kruizen of het neerhalen van kerken. In ons land is daar nooit waardering geweest.
        De Friezen vermoordden Bonifatius niet. Ze veroordeelden hem ter dood (zoals christenen nog wel eens ketters ter dood veroordeelden) omdat hij een misdaad beging.
        Jaren geleden heb ik al eens zoiets op deze blog geschreven.

      2. Frans Buijs

        De schrijver van oorlogsromans Sven Hassel formuleerde het goed: “God heeft de mensen een vrije wil gegeven, ze kunnen dus ook oorlog voeren.”

  4. Kerkhistoricus Auke Jelsma zei op collega dat hij eigenlijk aannam dat de Friezen (en andere Germanen) al Ariaans christen waren. ‘Bekering’ tot ‘het christendom’ betekende dan in feite de overstap van een officieel ketterse variant naar de orthodoxe aan Rome gelieerde versie. Of inderdaad: christendom ‘op Frankische wijze’. Is die hypothese er nog steeds?

    Overigens is het tegelijk aanhangen van twee religies ook vandaag niet uitzonderlijk. Van Sierra Leone weet ik dat christenen na de eucharistie zonder problemen de straat overstaken naar de moskee voor het gebed.

    1. Voor zover ik weet was overstappen van ariaans naar rooms christendom iets dat met zalving werd gedaan, niet met doopsel, omdat men al gedoopt was.

      Dat je twee religies hebben kunt, is ook in het Midden-Oosten niet ongebruikelijk. Het doopsel verdrijft de duivel, dus waarom zou je je als moslim niet ook even laten dopen? Een geestelijke kan een zegen uitspreken, dus voor je op pelgrimage gaat, bezoek je alle geestelijken in het dorp. En kinderen weten altijd op welke dag ze waar snoep kunnen krijgen.

      1. Wederzijdse dooperkenning tussen kerken is een tamelijk recent verschijnsel. Het lijkt mij heel goed denkbaar dat een ariaanse doop destijds gewoon niet als geldig werd gezien door de kerk die de Romeinse rite volgde. Nog afgezien van de vermenging van Frankische politiek en evangelisatie, waardoor verplichte doop ook een teken van onderwerping werd. Maar ik ga zeker nog een keer kijken bij de Friezen in Leeuwarden. Het zijn tenslotte geen ‘bestiales Frisonae’. En volgens Doede Nauta hebben ze Bonifatius ook niet de schedel gekliefd: dat deed een bende Groningers van de overzijde van de Lauwers…

        1. Adriaan Gaastra

          Volgens het Spaanse Liber Ordinum, een collectie liturgische ordines voor de Visigotische of Mozarabische liturgische formulieren, volstaat voor ketters (bijvoorbeeld Arianen en Donatisten) een handoplegging door een bisschop. Sacramenten, of welke later zo genoemd werden, dienden zo min mogelijk herhaald te worden. Dat is de meest gangbare opvatting, die teruggaat op Augustinus.

          Niet iedereen deelde die opvatting. Theodorus van Tarsus, de bisschop van Canterbury en bijna tijdgenoot van Redbad, vond bijvoorbeeld wel dat ketters opnieuw gedoopt moesten worden. Zijn iudicia of “oordelen” staan in handschriften, die zeer waarschijnlijk ook tijdens de kerstening van Noordwest Europa gebruikt werden. De aanname dat Friezen Ariaans waren lijkt mij trouwens behoorlijk onwaarschijnlijk. Er is geen enkele aanwijzing voor.

          1. Geen aanwijzingen in teksten die we hier hebben waarschijnlijk, maar volgens Jelsma kwam het arianisme hier vanuit het oosten. Van wie hij het had weet ik niet meer. En ‘overdopen’ was hier dus kennelijk een mogelijkheid. Tussen de Mozarabische en de Iroschotse liturgieën waren, in mijn herinnering, zowel verbindingen als verschillen te vinden. Maar het is lang geleden dat ik daar ooit in Nijmegen naar gekeken heb. Net zoals de link tussen Ierse monniken en Oosterse woestijnheiligen. Die lijkt duidelijk, maar hoe die link fysiek werkte, is giswerk. Had ik die gevonden bij mijn scriptieonderzoek, dan had ik meteen doorgekund voor een dissertatie…

Reacties zijn gesloten.