Archeologische vraagtekens (1)

Waarvoor hebben we ook alweer archeologie? (Museum für Antike Schifffahrt, Mainz)

In de laatste alinea van het inleidende hoofdstuk van de nieuwe bundel Tussen Schelde en Eems, het publieksboek over het zogeheten Kempenproject, stellen archeologen Nico Roymans en Jos Bazelmans het klip en klaar: projecten als het hunne zijn in de toekomst niet langer mogelijk. Dat komt doordat de archeologische opleidingen sinds de invoering van de BaMa-structuur geen kopstudies meer zijn die een student deed na een propedeuse in een ander vak. Het vanzelfsprekende contact dat archeologiestudenten ooit hadden met andere vakgebieden is sindsdien verdwenen. Daarmee heeft de Nederlandse archeologie een probleem.

Meer dan één, om precies te zijn. De opleidingen zijn dus onvoldoende verbonden met andere disciplines, waardoor het aantal onjuistheden in de archeologische interpretatie toeneemt. Een tweede probleem is dat de publieksvoorlichting niet begint bij de publieke vraag. Tot slot is er de prijsgegeven wetenschappelijke autonomie. Ik zal deze kwesties illustrerennoot Een opsomming van voorbeelden vormt geen bewijs. Voor een uitgebreidere behandeling verwijs ik naar mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap (2023). met voorbeelden uit Romeins Nederland, maar denk dat ze in meerdere of mindere mate ook in andere archeologische specialismen en in de andere oudheidkundige disciplines spelen.

Oudheidkundige interpretatie

Eerst het goede nieuws. Samengevat rust de archeologische interpretatie op twee poten: er is de analyse van de materiële cultuur en er is kennis van de oude wereld in het algemeen. Met de eerste van die twee poten zit het wel goed. Er zijn databanken met vergelijkingscollecties – de expositie Dig It All in het inmiddels bedreigde Groningse Universiteitsmuseum toonde ze perfect – en er gaat vrijwel geen jaar voorbij zonder dat het vak zich verrijkt met een nieuwe laboratoriumtechniek om extra informatie uit de vondsten te distilleren. Deze uitbreiding van het arsenaal legt een zekere druk op de opleidingen, want studenten moeten kennismaken met steeds meer technieken.

Helaas zijn de opleidingen niet meegegroeid. In tegendeel. In de jaren tachtig is de studieduur voor geesteswetenschappers bekort; sindsdien moest een student het doen met vier jaar in plaats van de toegezegde en noodzakelijke zes. (De BaMa-structuur komt tot vier of vijf.) De bijl viel, zoals bij vrijwel alle geesteswetenschappen, bij de wetenschapsleer. Het kan inmiddels gebeuren dat een archeoloog en een classicus spreken over interdisciplinariteit zonder te herkennen dat ze verschillende waarheidstheorieën hanteren. Ook komt het voor dat archeologen iets bewijzen met alleen argumenten voor die stelling, zonder weerlegging van de tegenargumenten. Het NRC Handelsblad constateerde ruim tien jaar geleden al dat archeologen niet herkenden dat ze het oneens waren over de aard van het oudheidkundig bewijs.

De bijl viel niet alleen bij de wetenschapsleer. Studenten archeologie maken al sinds de studieduurbekorting (dus niet sinds de invoering van de BaMa-structuur) onvoldoende kennis met andere oudheidkundige disciplines, zoals de geschiedwetenschap en kennis van de antieke literatuur en taalkunde. Wat archeologen denken te weten over de oude wereld in het algemeen, raakt steeds verder verouderd. Recente oudheidkundige inzichten bereiken de archeologie te laat; te vaak ontbreekt kennis van de methodes van de collega’s. Zomaar wat voorbeelden:

  • Achterhaalde aanname: archeologen weten dat de Drususgrachten ergens in Nederland zijn geweest, zonder te herkennen dat deze zestiende-eeuwse aanname nogal wat interpretatief kunst- en vliegwerk veronderstelt.
  • Onbekend nieuw inzicht: een inscriptie die het bezoek van Domitianus aan onze contreien documenteert, was onbekend aan de organisatoren van de aan deze keizer gewijde tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. (Het gaat niet alleen om epigrafisch maar ook om numismatisch bewijs.)
  • Achterhaalde aanname: datzelfde museum herhaalde in 2025 op de expositie “Boven het maaiveld” ideeën over antieke religies zonder de christelijke polemiek te herkennen.
  • Verouderde kennis van andere vakterreinen: Nijmeegse archeologen zeggen dat de stad rond 100 na Chr. stadsrechten kreeg. Ik heb afgelopen zomer prettige gesprekken met ze gehad, maar moet wel constateren dat ze een halve eeuw discussie over Romeins staatsrecht hebben gemist.
  • Geen kennis van andermans methode: ik heb een gerespecteerd archeoloog, waarvan ik de naam bedek met de mantel der liefde, moeten uitleggen dat taalkunde niet draait om woordovereenkomsten maar om klankwetten.

Eén van de twee poten waarop de archeologische interpretatie rust, is sinds de jaren tachtig steeds verder weggezakt in het drijfzand van achterhaalde opvattingen. De archeologie is wetenschappelijk van de andere oudheidkundige disciplines geïsoleerd geraakt en dat is ronduit problematisch. Als oudheidkundigen de samenleving willen verrijken, moeten ze begrijpen hoe een wetenschappelijk bewijs werkt en moeten ze geen verouderde inzichten uitdragen. Er moet op een of andere manier iets verbeteren in het onderwijs. Bazelmans en Roymans eindigen hun artikel met een soortgelijke wens om de ontbrekende vakkennis op een andere manier over te dragen.

[Wordt vervolgd]

Deel dit:

Een gedachte over “Archeologische vraagtekens (1)”

Reageren is alleen mogelijk voor site‑leden.
Log in met je uitgenodigde account of vraag lidmaatschap aan bij de redactie.