Khachkars

noratus_khachkar_with_lady
Khachkar in Noratus

Een van de aardigste stukken van het Armeense erfgoed is het soort monument dat bekendstaat als khachkar, “kruissteen”. Het gaat om stenen steles van laten we zeggen tussen de één en twee meter hoogte, voorzien van een kruis. Een ander vaak voorkomend element is de cirkel onder het kruis, waarvan ik lees dat die de zonneschijf voorstelt. U ziet het op de foto hieronder. De voet van het kruis loopt overigens minstens even vaak uit in twee wortels, alsof het kruis eigenlijk een boom is. Dat ziet u op de foto hierboven.

De rest van het oppervlak is volledig bewerkt met allerlei patronen, die soms doen denken aan kant, hoewel je ook bloembladeren, rozetten en granaatappels ziet. Doorgaans is het kruis een abstracte voorstelling, voorzien van plantenmotieven; het is zelden een realistische afbeelding van de lijdende Christus, al zal ik morgen bloggen over een uitzondering. Verder zie je weleens kleine scènes: heiligen, een weegschaal waarop de ziel wordt gewogen, verhalen uit de Bijbel, of wat loslopende dieren. En soms natuurlijk een inscriptie of de signatuur van de maker.

Noravank

Hoewel khachkars kunnen staan bij een graf, en hoewel een begraafplaats pas een “echte” begraafplaats is als er een khachkar staat, zijn het niet per se grafstenen. Ze kunnen bijvoorbeeld ook de namen dragen van degenen die een kerk hebben laten bouwen en kunnen eveneens dienen om een militaire overwinning te herdenken. Misschien is de beste omschrijving dat ze dienen om een plaats aan te geven waar het goede heeft gewonnen van het kwade: een graf dus, waar de overledene het eeuwig leven verwerft; een kerk waar God zich manifesteert; de plaats waar “wij” een kwaadwillende “zij” tegenhielden. Hoe dat ook zij, het zijn tevens nationale symbolen voor de Armeniërs.

Tatev

De traditie om dit soort stenen op te richten, is ouder dan het christendom, al is het vermoedelijk wat al te fantasierijk om een voorloper te zoeken in megalithische complexen als Zorats Karer. (Die gedachte drong zich onweerstaanbaar aan me op toen ik die spectaculaire opgraving bezocht.) Er zijn verbanden gelegd met de monolieten die de koningen van Urartu oprichtten. Ook denkbaar is dat het in feite gaat om een symbool uit de zonnecultus, namelijk een kruis in een cirkel, dat uit elkaar is getrokken waardoor het kruis bovenop de cirkel is komen staan. Waarom dit zo zou zijn gedaan, is echter onduidelijk. Soms zijn de kruisen zó vol plantenmotieven dat de gedachte aan de oud-oosterse “boom des levens” onontkoombaar is: ik vertelde al dat de kruisen soms wortels hadden. En natuurlijk kunnen de houten kruisen die ooit stonden op de plek waar martelaren waren gedood, eveneens hebben gediend als voorbeeld van de khachkars.

Khachkar uit Goshavank

De meeste nog bekende khachkars dateren uit de Volle Middeleeuwen. Ik heb bedacht dat de plantenmotieven wel wat doen denken aan de Arabische kalligrafie-stijl die floral kufic wordt genoemd. De verwoestingen door Timoer Lenk maakten een einde maakte aan deze kunstvorm, tot ze in de zestiende en zeventiende eeuw herleefde. Er zijn ook hedendaagse khachkars, zodat je op een rijk complex als Noratus een cursus Armeense kunstgeschiedenis zou kunnen geven.

Noratus

In het Noratus-complex staan bijna duizend khachkars, allemaal dienend als grafsteen. Het is de grootste verzameling die er is, want een eens zo groot complex in Jolfa (in de Azerbeidzjaanse exclave Nachichevan) schijnt door de Azeri’s te zijn vernietigd. Of dit waar is, weet ik niet; wat ik wel weet is dat het systematisch vernietigen van andermans nationale symbolen niet ongebruikelijk is in deze contreien. Bij de kerk van Khor Virap en in het heiligdom van Etchmiadzin (het “Vaticaan” van de Armeens Apostolische kerk) zag ik replica’s van door Azeri’s en Turken vernietigde khachkars.

Khor Virap, moderne kopie van een vernietigde khachkar uit Azerbeidzjan: Daniël in de leeuwenkuil

Het is allemaal wat deprimerend – en dat terwijl deze monumentjes zo mooi zijn. Eigenlijk houd ik gewoon van oude stenen.

[Morgen meer. En nog een kleinigheidje dat met het bovenstaande niets heeft te maken: het boek dat Vincent Hunink en ik maakten, Het visioen van Constantijn, wordt herdrukt. Voor een nonfictie-boek dat niet op TV is geweest, is dat zo snel na verschijning een fijn resultaat. En dat temeer omdat we de lezers niet als kleuters behandelen door de wetenschap te versimpelen. Het is een feite een compliment aan de lezers: ze willen gewoon begrijpen hoe wetenschap werkt.]

Haghartsin

16 gedachtes over “Khachkars

  1. Voor wie geen verre reizen maakt: er staat er één in Maastricht vlak naast de Sint Servaas, geschonken door de Armeense gemeenschap als herinnering aan de heilige Servatius, die immers uit Armenië kwam…

    1. FrankB

      Gisteren had ik het met een filosofiedocent over het begrip tijdsverspilling. Hij definieerde het als iets dat je puur en alleen voor je eigen plezier doet.
      Dit weetje tot mij nemen is er een uitstekend voorbeeld van, dus van harte bedankt!

        1. Frans

          Ik ook niet! Tijdverspilling is voor mij iets wat je niet gepland hebt, niet voor je plezier doet en je geen voordeel oplevert. In de file staan bijvoorbeeld.

  2. ´…al is het vermoedelijk wat al te fantasierijk om een voorloper te zoeken in megalithische complexen als Zorats Karer.´ Is dat echt zo´n vreemde gedachte? In haar boek over prehistorische textiel onderbouwt E. J. W. Barber met steekhoudende argumenten haar stelling dat er, bijvoorbeeld in de Balkan, een ononderbroken lijn loopt vanaf de textiele revolutie in het late paleolithicum tot de latere ontwikkelingen waarvan de resten archeologisch zijn vastgesteld. Ze baseert zich daarbij onder andere op taalkundig onderzoek. Waarom zou zo´n ontwikkeling van opgerichte stenen tot Khachkars niet mogelijk kunnen zijn? Cultuur is taaier dan je denkt.

      1. Frans

        Maakt niet uit. Misschien kwamen mensen eerst op het idee om stenen overeind te zetten en daarna om ze te versieren. Denk ook aan de Egyptische piramiden: die waren begonnen als mastabas, werden daarna piramiden, eerst zonder decoraties/grafteksten en daarna met.

  3. Manfred

    Een vertakking onderaan een kruis interpreteren als wortels vind ik minder logisch als élk uiteinde van het kruis dergelijke vertakkingen heeft.

  4. Roger van Bever

    Jona, behalve het feit dat dit weer een leuke blog is, is wat je in italics toevoegt niet alleen een compliment voor de lezers, maar vooral voor de twee auteurs. Ikzelf vond het een zeer goed boek. Proficiat voor jullie beiden!

  5. Frans

    Ja, schrijvers kunnen hun lezers bedanken, maar complimenteren komt toch echt minder vaak voor.😘 Wordt het trouwens een gewone herdruk of een herziene editie?

Reacties zijn gesloten.