Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer: verbeteringen aan deze blog, een niet-zo-doorbraak met artificiële intelligentie (of eigenlijk: twee), klimaatverandering en een open access-boek.

***

Deze blog

U heeft het misschien al ontdekt: Kees Alders, die de techniek van de Mainzer Beobachter doet en ook allerlei dingen weet over antieke filosofie, heeft een leuk speeltje gebouwd voor deze blog. Het is de tijdlijn-pagina, die u hier vindt, en die u in staat stelt wat te grasduinen.

Nu ik toch even bezig ben met wat meer persoonlijke zaken: ik mocht een interview geven over mijn boek over de geschiedenis Libanon. U kunt het vraaggesprek daar lezen. En hier, daar, daar en daar zijn recensies. Wat mij betreft mag u het boek verder ongelezen laten, zolang u het maar koopt, want de opbrengst gaat via Cordaid naar Libanon.

Ter zake nu.

Kleitabletten

Als het eenmaal werkt, zoals in het navigatiesysteem van een auto, heet artificiële intelligentie geen artificiële intelligentie meer. Daarom wordt over AI voornamelijk gesproken in termen van bedreiging of belofte. Eén zo’n belofte is de ontsluiting van tienduizenden ongelezen kleitabletten. Daarvoor zijn diverse stappen te zetten. De eerste is het inscannen van tabletten (en dat kunnen we al heel lang) en tekenherkenning (en dat is binnen handbereik aan het komen). Die tekens kunnen worden weergegeven in westerse letters. De crux is nu om zo’n tekst om te zetten in een hedendaagse taal, zoals programma’s als Google Translate en DeepL al doen. Dat veronderstelt echter dat de computer al beschikt over heel veel heel goed vertaalde teksten, en we hebben vooralsnog niet voldoende materiaal waarmee de computer zichzelf Babylonisch, Perzisch, Sumerisch of Elamitisch kan leren.

Toekomstmuziek dus. Maar toch. Er zijn echter alvast andere ontwikkelingen: onderzoekers zijn er in geslaagd een stuk of twintig kleitabletten samen te voegen waarop dezelfde tekst stond (“collationeren” in jargon). Zo viel een lofzang op de stad Babylon te reconstrueren. De pointe viel in de Nederlandse samenvatting wat weg, maar hier is meer.

En o ja, er worden voortdurend nieuwe toepassingen bedacht. Voor Griekse inscripties was er al Ithaca, nu is er voor Latijnse inscripties Aeneas. De Standaard noemt het baanbrekend, maar dat is het nou niet: we hebben immers al een soortgelijk programma voor het Grieks. Maar superleuk is het wel.

Klimaat

Onze kennis van het antieke klimaat groeit gestaag. Dat is fijn, want tot pakweg twintig jaar geleden was “klimaatverandering” de joker die oudhistorici uitspeelden als ze het begin van een proces niet konden verklaren. Opkomst van Assyrië? Klimaat! De bloei van Rome? Klimaat! Germaanse migraties? Klimaat! Zulke claims worden nu eindelijk toetsbaar.

Hier is zomaar een voorbeeld: de desintegratie van het Nubische koninkrijk Meroë. Bedenk dat er allerlei slagen om de arm moeten worden gemaakt, maar dat is een andere manier om te zeggen dat nuances in zicht komen.

Open access

Nog steeds te weinig, en inmiddels vijf jaar na wat de afspraak was, maar het gebeurt wel, althans zo nu en dan, hier en daar: onderzoekers die hun onderzoek in open access publiceren. Hier is een boeiend boek over de wijze waarop de bestudering van de klassieken racistische vooroordelen bevestigde en ontkrachtte, en hoe racistische vooroordelen een rol speelden bij de bestudering van de klassieken. Denk hierbij tevens aan het frame dat er een onderscheid is tussen enerzijds culturen, die overal bestaan waar mensen wonen, en anderzijds beschavingen, die altijd westers lijken, die altijd gelden als superieur en die nogal eens zouden afstammen van de oude Grieken. Dat onderscheid is misschien wel de giftigste erfenis van de klassieken uit de tijd van het westers kolonialisme.

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.