Vorige week schreef ik dat het een feit was dat Jezus enkele broers en minimaal twee zussen had, en ik had moeten zien aankomen dat mensen zouden vragen hoe ik dat wist. Nou, gewoon: dat staat in de Bijbel. De evangelist Marcus vermeldt ze
Toen de sabbat was aangebroken, gaf Jezus onderricht in de synagoge [van Nazaret], en vele toehoorders waren stomverbaasd en zeiden: “Waar haalt hij dat allemaal vandaan? Wat is dat voor wijsheid die hem gegeven is? En dan die wonderen die zijn handen tot stand brengen! Hij is toch die timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Joses en Judas en Simon? En wonen zijn zussen niet hier bij ons?”noot
Waar is Jozef?
C’est ça: een moeder, vier broers en minimaal twee zussen. Moeilijker is het niet. Wat opvallender is, is de afwezigheid van Jozef. We weten niet waarom; hij zal op de sabbat niet op zijn werkplaats zijn geweest. Maar enig hoofdrekenwerk en de informatie uit andere evangeliën kunnen helpen. Matteüs geeft duidelijk aan dat Jezus is geboren rond 5 v.Chr., vóór de dood van koning Herodes de Grote, en die traditie wordt bevestigd door Lukas, die aangeeft dat Jezus rond het jaar 28 na Chr. zo’n dertig jaar oud was. (Ik weet dat het rekensommetje niet perfect klopt, maar leeftijdsbewustzijn was destijds niet heel precies: lees maar hier.) Lukas kent ook een andere traditie, dat Jezus pas in 6 na Chr. is geboren, maar dat lijkt gebaseerd op een misverstand dat ik hier behandelde.
Een man trouwde destijds rond zijn twintigste, vijfentwintigste. Als Jezus Jozefs oudste zoon was, was Jozef dus geboren rond 30 of 25 v.Chr. En dan zou hij, op het moment dat Jezus’ optreden begon, dus in 28, al behoorlijk op leeftijd zijn geweest. Anders gezegd: er is niets onwaarschijnlijks aan de aanname dat Jezus’ vader al was overleden.
Wat is een adelfos?
Er is een eindeloze – en mijns inziens overbodige – discussie geweest over de relatie tussen Jezus en zijn broers en zussen. Al in de tweede eeuw na Chr. bestond het idee dat Maria altijd maagd is gebleven, en de auteur van het Proto-evangelie van Jakobus opperde daarom dat Jakobus, Joses, Judas, Simon en de zussen dus halfbroers en halfzussen waren uit Jozefs eerdere huwelijk. (Wat hem nog ouder maakt en de kans op overlijden dus verder vergroot.) Onmogelijk is dit zeker niet, want Marcus gebruikt het woord adelfos, “broer”, ook om de relatie tussen Herodes Antipas en zijn halfbroer Filippos te typeren. Anders gezegd: Marcus’ taaleigen sluit niet uit dat Jezus het kind is uit Jozefs tweede huwelijk.
In de late vierde eeuw na Chr. stelde Hieronymus, een van de meest geleerde vroegchristelijke auteurs, dat het feitelijk neven en nichten waren. Ook Luther en Calvijn zagen het zo; pas met de Verlichting kwam het idee op dat het gewone broers en zussen waren. En dat is logisch, want geen enkele auteur van het Nieuwe Testament gebruikt adelfos in de betekenis van “neef”, en ook hun tijdgenoot Flavius Josephus kent die betekenis niet.
Er is ook een argument vóór de interpretatie dat Jakobus, Joses, Judas, Simon en de zussen echte broers en zussen waren, namelijk dat ze vaak worden genoemd in verband met Maria. Dat suggereert dat zij hun moeder was. Los daarvan kan worden gewezen op Flavius Josephus, die geen theologische bijbedoelingen had en Jakobus aanduidt als de broer van Jezus. Kortom, de meest logische lezing is dat Jezus kwam uit een groot gezin en dat rond 28 zijn moeder nog in leven was, dat zijn vader was overleden, en dat hij vier broers en minstens twee zussen had. In het Romeinse Rijk een heel gewoon gezin.
[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]
Zelfde tijdvak
Romeins Leuthseptember 20, 2015
Arm en straatarm in Rome (3)oktober 18, 2023
Een heidense Sinterklaasdecember 3, 2013
De Vulgaat bood alvast de mogelijkheid om Maria’s maagdelijkheid intact te laten aangezien “frater” in het Latijn zowel “broer” als “neef” kan betekenen.
Mijn oude Griekse woordenboek geeft dezelfde opties voor “adelfos”, maar geeft geen periode voor deze betekenis. Ik twijfel er niet aan dat de genoemde heren en anonieme dames Jezus’ broers en zussen waren en ik maak me geen illusies over de manier waarop zij tot stand kwamen, dus mijn vragen zijn louter uit taalkundige interesse. Dames en heren classici/ae, hoe weten we dat de evangelisten “adelfos” nooit voor “neef” gebruikten? Hebben ze daar een ander woord voor? Kende Josephus de betekenis “neef” of zelfs ruimer “bloedverwant” niet omdat ze in het eerste-eeuwse Grieks niet bestond? Dat zou ik gek vinden. In het Latijn is die dubbele betekenis er dan al lang: Cicero bijvoorbeeld gebruikt ze.
“leeftijdsbewustzijn was destijds niet heel precies”
Dat vind je ook in de Psalmen (Psalm 90,10):
De dagen onzer jaren, daarin gaan zeventig jaar,
tachtig jaar als we sterk zijn
en het meeste daarvan is moeite en verdriet..
Het is zondagmorgen, dus ik doe ook maar even een duit in het collectezakje:
De discussie of ‘adelphós’ in Mk.6.3 wel ‘broer’ betekent, zou nooit zijn ontstaan zonder het geloof dat Maria altijd maagd is gebleven. Oftewel: door dat geloof ontstond er een probleem dat op de een of andere manier opgelost diende te worden. Op zich is de Griekse tekst helder, en zonder het geloof in de eeuwige maagdelijkheid van Maria zou niemand erover peinzen ‘adelphós’ anders dan met ‘broer’ te vertalen.
De basisbetekenis van ‘adelphós’ is ‘biologische broer’. Inderdaad wordt het woord een heel enkele keer aantoonbaar in de bredere betekenis ‘bloedverwant’, maar dat is toch echt een zeldzaamheid. Je zou je zelfs kunnen afvragen of het dan al niet gaat om een metaforisch gebruik, net zoals je ‘adelphós’ kunt gebruiken voor iemand van dezelfde religieuze club.
Het Grieks heeft ook een woord voor ‘neef’, minstens twee zelfs. Eén daarvan, ‘anepsiós’, komt ook in het Nieuwe Testament voor: Kolossenzen 4.10. (Een andere term is ‘adelphidéos/adelphidoús’, maar die komt niet in het NT voor.)
Ten slotte wijs ik op de context van Mk 4.6 waarin ‘adelphós’ figureert. Jezus is teruggekeerd naar zijn geboorteplaats Nazaret, en zijn dorpsgenoten daar begrijpen niet waar hij die wonderbaarlijke vermogens toch vandaan heeft: “Hij is toch die timmerman, de zoon van Maria en de adelphós van Jakobus en Joses en Judas en Simon? En wonen zijn adelphaí niet hier bij ons?”
In die context is de betekenis ‘broer’ voor ‘adelphós’ en ’zussen’ voor ‘adelphaí’ betekenisvol en sterk. Maar ‘We kennen vier neven van ‘m, en een paar nichten wonen hier’ is dat nauwelijks: mensen in je dorp kennen die een neef hebben die over wonderbaarlijke vermogens blijkt te beschikken is nu ook weer niet zó bijzonder.
Bedankt! Het is dus het Latijn dat een uitweg bood voor de aanhangers van Maria’s maagdelijkheid omdat “frater” meer mogelijkheden voorzag dan “adelfos”. Ziedaar weer het belang van het lezen van originele teksten.
Het woord broeder heeft in een niet westerse context een zeer wijde betekenis, evenals o.a. het woord vader. Men denkt in familie,- en niet in gezinsverband.
Het woord ‘vader’ kan ook t.a.v. iedere oudere gezagsdrager worden gebezigd als teken van respect.
Het grieks van het NT is vanuit hebreeuws gedachtegoed geschreven, bijv. Openbaring 1 vs 9: Ik, Johannes, die ook uw broeder (adelphos) ben …
De interpretatie van de uitdrukkingen broeder, zuster e.d. in het hebreeuws worden ruim opgevat bijv: ‘mijn broeders hoeder’ en ‘eert uw vader en uw moeder’, waarmee niet ouders maar ouderen bedoeld worden.
Overigens wordt in kerkelijk verband nog alom gesproken van ‘broeders en zusters’.
M.a.w. het gaat niet om de genetische, maar om de geestelijke verbondenheid, zoals zelfs met het Europese volkslied wordt beoogd.
NB. patroon-cliëntverhoudingen:
https://www.drost-it.nl/bibliotheek/Bieb/Bijbel/A/Wereld/Cultuur/PC/PC.htm#Broer:_grote_%E2%80%93
O, zeker. Hieronymus was niet dom toen hij beweerde dat het woord ook op andere verwanten kon slaan dan alleen biologische broers. Het probleem (voor zover het een probleem is, zie de opmerking van Gert Knepper hierboven) is dat het Grieks eigenlijk geen aanleiding biedt om op dit spoor verder te gaan.
Ik ben laat met mijn duit, ik weet het, maar ik denk dat het van belang is ook Jezus’ broer Eamon te noemen in deze context: https://fourble.co.uk/podcast/ramon