[Vandaag bestaat de Mainzer Beobachter vijftien jaar, en ik plaats vijftien blogjes over vijftien voorwerpen uit de vijftiennoot Nederlandssprekende provincies.]
Kessel
De bovenstaande helm schijnt te zijn gevonden in de Maas, of bij de Maas. Hij dateert uit de vierde eeuw en het opvallende aspect is natuurlijk dat op de helmkam een Christusmonogram ☧ is te zien: de in elkaar geschoven letters chi en rho, waarmee het woord Christus begint. De eerste interpretatie was natuurlijk: de drager van deze helm was een christelijke soldaat.
Dat kan heel goed zijn. Er was op een gegeven moment – ik meen ten tijde van keizer Theodosius I (r.378-395) een regel dat alleen christenen mochten dienen in de Romeinse legers. Het afbeelden van een godheid op je helm was natuurlijk ook gebruikelijk: Mars, Hercules, Apollo, Jupiter, Kybele, Neptunus en Minerva zijn maar zeven voorbeelden. Het christendom brak niet met deze traditie.
Je mag echter een kanttekening plaatsen. Het ☧-teken is veel ouder dan het christendom. Het speelt een rol in de zonnecultus van Illyrië (waar de familie van Constantijn de Grote vandaan kwam) en Griekse lezers gebruikten het om in de marge van een tekst aan te geven dat deze of gene passage nuttig was, chrestos. Het is misschien vergezocht te denken dat een soldaat zo’n teken op zijn helm zou zetten, maar onmogelijk is het niet. Voor een soldaat is zo’n hoofddeksel best nuttig. Dat de drager een zonnegod vereerde, is ook niet uitgesloten.
We kunnen bij deze kanttekening ook weer een kanttekening plaatsen, want we hebben onderstaande munt van Constantijn de Grote, geslagen in 315.
We zien hier Constantijn met op zijn helm een christogram. Dat suggereert toch weer een christelijke interpretatie. Maar ook bij deze kanttekening bij een kanttekening is een kanttekening op z’n plaats, namelijk dat het visioen van Constantijn (eind 309) hem, anders dan de legende wil, nog niet tot christen maakte. Hij brak met de staatsgoden van andere keizers (Jupiter en Hercules) en liet munten slaan waarop hij zich presenteerde als vereerder van de zon. Pas na 324 lijkt hij zich werkelijk als christen te hebben gepresenteerd.
Het christogram heeft lange tijd dus een reeks verwante betekenissen gehad: zonnegod, Christus, chrestos. Je kunt niet zomaar zeggen dat de drager van de helm uit de Maas een christen was. Het is plausibel, maar ook niet méér.
[Dit was het 544e voorwerp in onze reeks museumstukken. Als u deze blog waardeert en wat geld kunt missen voor het dekken van de kosten, dan wordt uw bijdrage gewaardeerd.]
Zelfde tijdvak
China en Romeapril 29, 2022
Augustinus schiet op een stromanaugustus 28, 2023
Cerro da Vila: rotte vis naast een rijke villadecember 6, 2024
Er zijn meer laat-Romeinse voorbeelden van een christogram op een helm. Bijvoorbeeld de helmvondst uit het Hongaarse Alsóhetény, bekend als de “Hetény helm” met een christogram op de neusbeschermer.
Vel meer voorkomend zijn de christogrammen zoals op de hier besproken helm – er zijn er meer dan 20 bekend, waaronder eentje op een helmkam die bij Nijmegen uit de Waal werd gevist. Het feit dat er daar tientallen van gevonden zijn geeft ruimte aan een conclusie dat het hier om iets meer gaat dan “dat de drager een zonnegod vereerde, is ook niet uitgesloten”. Een datering van deze ‘helmpinnen’ plaatst ze in de late vierde en vroege vijfde eeuw.
Wat ik wel zou willen voorstellen dat misschien de drager niet per se een Christen hoeft te zijn geweest, maar dat de overheid ze met opzet op de helmen plakte.
Een online artikel over de materie:
https://journals.openedition.org/frontieres/4277?lang=en