Vandaag (12 augustus) vindt een zonsverduistering plaats die in de namiddag ook in Nederland goed waarneembaar zal zijn. De smalle strook waarin de zon totaal wordt verduisterd begint bij de Siberische kust (nabij Tajmyr) en passeert iets ten zuiden van de noordpool achtereenvolgens het oostelijke deel van Groenland, het westelijke deel van IJsland, de Atlantische Oceaan, Noord-Spanje en eindigt boven de Balearen. In Nederland is deze zonsverduistering niet totaal maar bij het maximum (ongeveer een uur voor zonsondergang) zal ongeveer 88½% van de zonneschijf door de maan worden bedekt zodat slechts nog maar een smalle sikkel van de zonneschijf overblijft.noot In Utrecht begint de zonsverduistering om 19:17, vindt het maximum plaats om 20:11 en eindigt de verduistering om 21:03, slechts enkele minuten voor zonsondergang. Elders kunnen de tijdstippen enkele minuten afwijken.

Zonsverduisteringen verklaard

Een zonsverduistering vindt plaats wanneer de maan tijdens nieuwe maan precies (of bijna precies) tussen de aarde en de zon kruipt. De smalle kegelvormige schaduw van de maan valt dan op het aardoppervlak en waarnemers op of nabij de centrale lijn zien dan dat de maan voor enkele minuten de zonneschijf bedekt. Als de schijnbare grootte van de maan groter is dan die van de zon wordt de gehele zonneschijf bedekt en spreekt men een totale verduistering; is de schijnbare diameter van maan iets kleiner dan die van de zon dan wordt de zonneschijf niet geheel bedekt en ziet men een felle ring rondom de maan. Deze wordt een ringvormige zonsverduistering genoemd.noot Soms kan een zonsverduistering beginnen als een ringvormige zonsverduistering, dan overgaan in een totale zonsverduistering en weer eindigen als een ringvormige zonsverduistering: deze wordt een ringvormig-totale of een hybride zonsverduistering genoemd.

Alhoewel zonsverduisteringen ongeveer even vaak voorkomen als maansverduisteringen, hangt de zichtbaarheid hiervan sterk af van de locatie van de waarnemer. Om de zon totaal verduisterd te zien, moet je je precies in de totaliteitszone bevinden, een smalle strook gecentreerd op de centrale lijn die meestal maar een paar honderd kilometer wijd is. Daarbuiten zie je alleen een gedeeltelijke verduistering en nog verder weg van de centrale lijn zie je helemaal geen verduistering.

Totale zonsverduisteringen zichtbaar vanuit Nederland zijn helaas heel zeldzaam: de laatste totale zonsverduisteringen zichtbaar binnen de huidige Nederlandse gebiedsgrenzen (de Caribische eilanden uitgezonderd) waren die van 17 juni 1433 en 3 mei 1715 (alleen zichtbaar vanaf de Waddeneilanden). En de eerstvolgende zal waarschijnlijk pas op 7 oktober 2135 plaatsvinden. Ringvormige zonsverduisteringen zichtbaar binnen Nederland vonden plaats op 1 april 1764, 7 september 1820 en 17 april 1912.noot Een hybride zonsverduistering maar deze was ringvormig boven Zuid-Limburg.

Zonsverduisteringen in de Oudheid

Berichten over zonsverduisteringen vinden we al in de oudst bewaarde geschriften, alhoewel het niet altijd duidelijk is of het een astronomisch of een meteorologisch verschijnsel betrof.

Een van de oudste met zekerheid gedateerde zonsverduisteringen wordt genoemd in een Assyrische lijst van jaarnamen (eponiemen). Hierin wordt in een jaar tijdens de heerschappij van Aššur-dan III een zonsverduistering gemeld in de maand Simanu (de derde maand in de Babylonische kalender). Al in 1867 wist de Engelse archeoloog en taalkundige Henry Rawlinson deze zonsverduistering te identificeren met die van 15 juni 763 v.Chr. Hiermee was het mogelijk om de gehele jaarlijst te dateren waardoor het nog steeds een belangrijke document is voor de Assyrische chronologie.

Een ander bekende overlevering van een zonsverduistering geeft Herodotos van Halikarnassos in zijn Historiën bij zijn beschrijving van een oorlog tussen de Lydiërs en de Meden, meer precies van de Slag aan de Halys.

Na vijf jaar was de beslissing nog steeds niet gevallen, toen er een veldslag plaatsvond waarbij volkomen onverwacht – in het heetst van de strijd! – de dag in de nacht verkeerde. Deze zonsverduistering had Thales van Milete al voorspeld en hij had zelfs nauwkeurig het jaar aangegeven waarin dit natuurverschijnsel inderdaad is opgetreden. De Lydiërs en de Meden staakten onmiddellijk het gevecht toen ze het zo plotseling donker zagen worden. Het was een reden te meer om de strijdbijl te begraven.noot Herodotos, Historiën 1.74; vert. Hein van Dolen.

Deze zonsverduistering wordt tegenwoordig met grote zekerheid geïdentificeerd met die van 28 mei 585 v.Chr. Ook andere klassieke auteurs noemden deze zonsverduistering en Plinius de Oudere dateert deze gebeurtenis in het vierde jaar van de Achtenveertigste Olympiade,noot Plinius de Oudere, Natuurlijke Historie 2.9. hetgeen overeen komt met het jaar 585/584 v.Chr.noot Zie verder Friedrich Karl Ginzel, Spezieller Kanon der Sonnen- und Mondfinsternisse für das Ländergebiet der klassischen Altertumswissenschaften und den Zeitraum von 900 vor Chr. bis 600 n.Chr. (1899) 169-173.

Hoe Thales deze zonsverduistering wist te voorspellen is niet duidelijk. Alhoewel men toen al aardig maansverduisteringen kon voorspellen, was het voorspellen van een zonsverduistering voor een specifiek locatie nog niet mogelijk. Hoogstens kon men voorspellen dat een zonsverduistering zichtbaar zou zijn, maar niet waar deze zichtbaar zou zijn.

Zonsverduisteringen voorspeld

Volgens dezelfde Plinius zou Hipparchos van Nikaia voor een tijdsperiode van 600 jaren zowel zons- en maansverduisteringen hebben voorspeld maar van een dergelijke lijst is helaas geen spoor bewaard gebleven. In zijn Almagest geeft Ptolemaios van Alexandrië, wiens modellen voor de bewegingen van de zon en de maan in belangrijke mate op die van Hipparchos waren gebaseerd, de benodigde formules en tabellen om de plaatselijke omstandigheden van een zonsverduistering in detail te berekenen.

Deze tabellen werden later door Arabisch-islamitische sterrenkundigen verbeterd en werden in de Late Middeleeuwen in Europa bekend als de Tafels van Toledo en in een latere bewerking als de Alfonsinische Tafels, toegeschreven aan Alfonso X de Wijze, koning van Castilië en León. Vanaf het einde van de dertiende eeuw zijn enkele handschriften bekend waarin voor een of meer Metoonse cycli van 19 jaar, de lokale omstandigheden van zonsverduisteringen werden getabelleerd en soms ook werden uitgebeeld.

Na de uitvinding van de boekdrukkunst werden komende zons- en maansverduisteringen steevast in astronomische tabellen en almanakken voorspeld. Een zonsverduistering kwam meestal nooit onverwachts. Wel ontstond bij een naderde zonsverduistering vaak onrust onder het volk als astrologen onheil en rampen voor het land voorspelden aan de hand van de stand van de planeten.

Het hierboven afgebeelde anonieme Amsterdamse pamflet over de zonsverduistering van 12 augustus 1654, precies 372 jaar geleden (deze viel ook op een woensdag), is echter vrij van astrologische voorspellingen en waarschuwt dat de uitwerking van dit hemelverschijnsel alleen bij God bekend is. De fraaie begeleidende prent laat zien hoe omstanders het verschijnsel waarnemen door een beroet glas of de spiegeling in een bak gevuld met water of olie.

Onvoorspelbare zonsverduisteringen

Alhoewel zonsverduisteringen al vanaf de tweede eeuw na Chr. nauwkeurig voorspeld konden worden, waren velen zich ervan bewust dat God de regelmaat van de zon en de maan naar zijn hand kon zetten en zo op een astronomisch onmogelijke dag de zon kon laten verduisteren.

Zo stelt de Middelnederlandse vertaling van het Boek van Sidrac, een fictieve dialoog tussen de Babylonische koning Boctus en de Joodse filosoof Sidrac die 847 jaar na Noach leefde, dat een dergelijke “onnatuurlijke” zonsverduistering slechts drie maal zal voorkomen: de eerste was tijdens de Zondvloed, de tweede zal bij de kruisiging van de Zoon van God plaatsvinden en de derde tijdens de geboorte van de Antichrist welke het Einde der Tijden zal aankondigen:

[137] Die coninc vraecht: Wanen comen die eclipsen?
Sidrac antwort: God en gehingede noit meer dan III eclipsen; dierste es leden, dander twee sijn te comene. Dierste was doen die diluvie quam ende die werelt al vervaren soude. Dander sal sijn alse die Goids sone sal werden ghecruist ende sterven aen dat cruce, die sal sijn herde groot ende herde doncker. Ende wel mach sy sijn om de doot van soe grooten here (ende) alse die Goids sone sijn sal. De derde sal sijn alse die valsche prophete sal sijn gheboren die al die werelt sal willen verkeren. Dese III en sijn niet natuerlijc; maer dandere die gheweest hebben ende sijn selen dats bider sonnen, bider manen ende bider eerden.noot J.F.J. van Tol, Het Boek van Sidrac in de Nederlanden (1936) 106.

[Een gastbijdrage van Rob van Gent. Dank je wel Rob!]