
Soms lees je een zinnetje dat de woorden bevat die je al jaren zocht. Die ervaring had ik onlangs bij het mooie boek van de Britse archeoloog David Mattingly, een van de grootste kenners van de antieke Maghreb. Ik leerde zijn werk kennen toen ik een kleine twintig jaar geleden voor het eerst naar Libië ging en me verdiepte in de Limes Tripolitanus. Drie jaar geleden verscheen Mattingly’s boek Between the Sahara and the Sea, dat de nieuwe synthese lijkt te gaan worden, en de eerste in het Engels. Uiteraard zijn de oudere, merendeels Franse publicaties daarmee nog niet overbodig. Mattingly prijst bijvoorbeeld de ambitie van een Stéphane Gsell.
Rome als initiatiefnemer?
Maar eerst de kwestie waar ik zo nu en dan aan denk: wat is nu eigenlijk het Romeinse Rijk? Het punt is: het verhaal wordt altijd top-down verteld. De Romeinen komen ergens aan, onderwerpen dan een gebied en gaan verder naar het volgende. Eerst Sicilië, dan Sardinië en Corsica, vervolgens de Provence, en uiteindelijk Iberië. Dit verhaal klopt, maar is oppervlakkig. Je kunt immers alleen verder veroveren als je de al veroverde regio’s niet alleen pacificeert, maar ook wint om vóór je te gaan vechten. En dat gebeurde. Sterker nog: al vóór Rome zijn macht ergens uitbreidde, waren daar pro-Romeinse groepen. In de vierde eeuw v.Chr. annexeerde Campania zichzelf en driehonderd jaar later streden allerlei Gallische groepen met Julius Caesar mee tegen andere Galliërs. Caesar gaf zijn medestrijders het Romeinse burgerrecht en nam hen op in zijn patronagenetwerk.
Hier zie je hoe datgene dat we doorgaans aanduiden als de expansie van het Romeinse Rijk, ook is op te vatten als het verknoopt raken van een Italisch en een Gallisch elitenetwerk. Later zouden zulke netwerken zich uitstrekken over de Rijn, Donau en Eufraat, zodat die rivieren nooit echt een grens vormden. We hebben te maken met een wereldsysteem, waarin tussen de elites een belangenovereenkomst bestaat en tussen de lagere bevolkingsgroepen een belangentegenstelling kan bestaan. Anders gezegd, de Bataven, de Numidiërs, de Syriërs en anderen speelden zelf ook een politieke rol. We zitten hier dus in de sfeer van centrum-periferie, van wereldgeschiedenis en van dependencia. Voor de Maghreb zijn de verknoopte elitenetwerken mooi beschreven door Gilbert Meynier.

Maar er speelt nog iets. De “nieuwe Romeinen” begonnen normale Romeinse carrières en traden toe tot de Senaat. Geleidelijk veranderde het karakter van wat ooit een vooral Italiaans rijk was geweest. Keizers konden komen uit Spanje, uit Africa, van het Balkanschiereiland. In mijn boek Stad in marmer ben ik voor die latere fase de naam “Mediterraan wereldrijk” gaan gebruiken, maar dat beviel me niet echt. Immers, Rome bleef de voornaamste keizerlijke residentie; senatoren waren vanaf Domitianus (r.81-96) verplicht een deel van hun kapitaal te investeren in Italië; de Senaat bleef het orgaan dat legitimiteit aan een keizer verleende. Rome bleef belangrijk.
Rome als willoos instrument?
Desondanks is het naïef de groei van een rijk, Romeins of Mediterraan, te blijven conceptualiseren als een reeks vanuit Rome geïnitieerde veroveringen. Dat is alleen maar het beeld van onze bronnen. Er waren – ik heb er vaker over geschreven – dieper liggende processen die leidden tot de eenwording van het Middellandse Zee-gebied en omringende regio’s.
En dan is er nog de bekende conclusie uit de studies van het Europese kolonialisme: de westerse expansie had minder te maken met het beleid in de hoofdsteden in het moederland, dan met de initiatieven van “the man on the spot”. Dat geldt ook voor de Oudheid. Er zijn allerlei voorbeelden van lokale Romeinse machthebbers die werden geconfronteerd met een conflict bij een buurstad of -stam, werden gevraagd een van de strijdende partijen te steunen, de hulpvraag beantwoordden en uiteindelijk een stad of versterking innamen. Niet tegen hun zin, zeker niet, maar ook niet door hoofdstedelijk beleid.
En nog iets. In de Late Oudheid gingen de provincies van het wereldrijk regelmatig zelf op zoek gaan naar andere bestuurders. De bewoners van de Maghreb accepteerden de Vandalen omdat ze mensen nodig hadden die effectiever waren dan de keizer. (De beschrijving van de Late Maghreb is een van de overtuigendste delen van de Geschichte der Völkerwanderung van Mischa Meier.)
Op zoek naar woorden
Ik noemde Gilbert Meynier, ik noemde kolonialismestudies, ik noemde Mischa Meier, en ik weet dat de afgelopen kwart eeuw nog van alles achter de academische betaalmuren is verborgen dat ook relevant zou zijn voor dit blogje. Ik zeg dus niets dat niet al bekend is. Maar voor blogjes als dit heb ik woorden nodig en ik zoek een term die niet “het Romeinse Rijk” is, want dat suggereert ten onrechte één motor in Midden-Italië, een motor die dan doorgaans al even ten onrechte wordt getypeerd als het martiale karakter van de Romeinen. Dat is kul. Rome was niet krijgszuchtiger dan Babylon, Athene, Alexandrië, Jeruzalem of welke andere antieke staat dan ook. Het gaat feitelijk om een eenwordingsproces dat veel dieper zat, veel verbreider plaatsvond en veel fundamenteler was. De door Rome bestuurde wereld ontstond niet slechts top-down, door verovering en geweld, maar groeide tevens bottom-up, door handel en elitenetwerken.
En nu is daar een half zinnetje Mattingly: hij heeft het over de Maghreb die “deelgenoot werd aan een rijk gecentreerd in Rome”. Dat is precies de formulering die ik zocht. Uiteraard wil ik de uitdrukking “Romeinse Rijk” niet laten vallen. Sommige historische begrippen zijn te ingeburgerd om nog te vervangen: de “Sumerische Renaissance” is een antisemitische term maar we raken er niet meer vanaf en het Byzantijnse Rijk mag zichzelf dan (terecht) hebben beschouwd als Romeins Rijk, het is te laat om die term af te schaffen. “Romeins Rijk” is dus ook goed, maar ik denk dat ik zo nu en dan toch ga spreken van “Mediterraan Rijk gecentreerd in Rome”, al was het maar om de variatie, al was het maar omdat het minder de nadruk legt op militarisme, al was het maar omdat het een tikje minder misleidend is.

“Niet tegen hun zin, zeker niet, maar ook niet door hoofdstedelijk beleid.”
We moeten Rome nu ook weer niet wegrelativeren. Die generaals wisten dat hun verovering, indien niet gepland, minstens toegejuicht (neem dat maar letterlijk) zou worden. Vergilius verwoordt dat zo:
“Tu regere imperio populos, Romane, memento (hae tibi erunt artes), pacique imponere morem, parcere subiectis et debellare superbos.”
Dat de overwonnenen zich daarbij snel Romeinse mores en vaak ook Latijn eigen maakten, pleit ook voor een “Romeins” Rijk. Die motor is dan inderdaad niet een Romeins plan, maar de aantrekkingskracht van Rome.
Mijn benadering, versterkt door dit onvolprezen blog, is altijd anders geweest. Met de uitbreiding en later de inkrimping van het Romeinse Rijk veranderde de betekenis van het woord “Romeins”. Die verandering is rechtstreeks gerelateerd aan de verleende burgerrechten. Je hebt zelf betoogd hoe gemakkelijk men verscheidene identiteiten naast elkaar kon hebben. Dus is het niet tegenstrijdig dat iemand uit Hispania een Romein kon zijn.
Met al hun spot hebben Uderzo en Goscinny dit prima begrepen in De Kampioen / De Strijd der Stamhoofden.
Lastig is natuurlijk wel dat vanaf 550 CE het begrip Romein een dubbele betekenis kreeg: inwoner van Rome of inwoner van het Byzantijnse Rijk. Al hebben de Turken dat weer voor ons opgelost in de vijftiende eeuw.