Romeinse astrologie

Deel van een diptiek van twee astrologische tabletten (Archeologisch museum, Grand)

Wat u hierboven ziet, is de rechterhelft van een van de twee bijna identieke astrologische diptieken die in 1967 zijn opgegraven in het Franse Grand, het antieke Andesina. Of beter: er zijn daar 188 ivoren splinters opgegraven, waarvan in het lab twee diptiekjes vielen te maken. Ze zijn bijna dertig centimeter lang, ofwel precies één Romeinse voet, en dateren uit de late tweede eeuw n.Chr.

Hoe ze precies zijn gebruikt en door wie, dat valt weer eens niet te weten, maar dat deze voorwerpen het eigendom zijn geweest van een professionele sterrenwichelaar lijkt in elk geval mij een voor de hand liggende aanname. Je kunt je voorstellen dat zo iemand zijn praktijk had in de buurt van het Apolloheiligdom: een zonnegod immers die ook nog eens de geneeskunde een warm hart toedroeg. Op deze plek, waar mensen kwamen om te baden in de geneeskrachtige wateren, was behoorlijk wat publiek en menigeen zal hebben willen weten hoe groot de kans was op genezing. Zoiets verbeeld ik me althans bij deze tabletten.

Het leuke is natuurlijk de afbeelding. Middenin herkent u de maan. (Op het tegenoverliggende plankje staat de zon, maar dat is niet zo goed bewaard gebleven.) In de kringen eromheen ziet u eerst de twaalf tekens van de Babylonische dierenriem, die door astrologen nog altijd worden gebruikt. Daaromheen geven Griekse letters de diverse posities aan die de planeten konden innemen. Eén ring verder naar buiten staan de tekens van de decaden, dat wil zeggen de perioden van tien dagen waarin de Egyptenaren elke maand verdeelden. De buitenste ring geeft de namen van de zesendertig decaden, geschreven in het Koptisch. In de hoeken ziet u de winden: gevleugelde wezens, getekend in een Egyptische stijl, die geacht werden de kosmos te laten bewegen. Tot slot zijn er sterren te zien, die vermoedelijk ooit geverfd zijn geweest.

En dit internationale samenraapsel is dus gevonden in een van oorsprong Keltisch heiligdom in de Romeinse tijd. De ivoorbewerker leefde misschien in Griekenland of Italië. Het illustreert de mobiliteit van de ideeën in de oude wereld. Uniek is het overigens niet: in het Louvre is de zogeheten Bianchini-planisfeer, die ruwweg dezelfde afbeelding heeft; uit de Kharga-oase komt een glazen schijf; in de Alexanderroman, een hellenistische fantasiebiografie van Alexander de Grote, raadpleegt farao Nektanebo II een diptiek zoals opgegraven in Grand.

De diptieken zijn gevonden op de bodem van een put, midden tussen allerlei alledaags afval: gebroken kruiken, botjes, haarspelden, pitten, een houten emmer. Enkele schoenzolen dateren uit de derde of vierde eeuw, wat een vage aanwijzing biedt voor het moment waarop iemand deze tabletten heeft weggegooid.

De derde-eeuwse keizers hebben diverse maatregelen genomen om astrologen, die voorspellingen konden doen waar senatoren met keizerlijke ambities voordeel van konden hebben, uit Italië te verbannen. Omdat keizers echter in toenemende mate werden gemaakt door de legers buiten Italië, vaardigde keizer Diocletianus in 296 of 297 een algeheel verbod uit op sterrenwichelarij. Dat zou het moment geweest kunnen zijn waarop de diptieken in de put belandden. En anders gebeurde het later, in de vierde eeuw, toen sommige groepen christenen zich keerden tegen deze vorm van afgodendienst.

[Dit was de 260e aflevering in mijn reeks museumstukken; een overzicht is hier.]

8 gedachtes over “Romeinse astrologie

  1. “De ivoorbewerker leefde misschien in Griekenland of Italië.”

    Waarom niet Egypte? Je moet toch iemand hebben die een beetje overtuigend Koptisch kan beitelen. Het ivoor zal sowieso uit Noord-Afrika of wellicht Syrië afkomstig zijn.

  2. Wim

    Astronomie of Astrologie?

    In het Nederlands is er een groot verschil in betekenis tussen de woorden astronomie en astrologie. Het is me niet duidelijk waarom hier voor het woord astrologie gekozen is. Gelukkig hebben we in prof. Teije de Jong in Nederland in elk geval een goede astronoom die belangrijk werk doet voor de geschiedenis. Zie b.v. https://www.researchgate.net/publication/323187493_On_the_Origin_of_the_Lunar_and_Solar_Periods_in_Babylonian_Lunar_Theory

    1. mnb0

      “Het is me niet duidelijk waarom ….”
      Hierom. “De twaalf tekens van de Babylonische dierenriem” hebben in de astronomie geen enkele functie of betekenis.

    1. Wim

      Beste Rob van Gent,

      Dank voor de verwijzing naar dit artikel. Het geeft een mooi beeld over de ontstaansgeschiedenis van astrologie. En ja, er zijn meerdere goede wetenschappers in NL die de relatie tussen astronomie en geschiedenis maken. Dank voor je mooie werk.

  3. jacob krekel

    Volgens bovengenoemd artikel werden de tabletten omstreeks 170 doelbewust vernietigd (pg 5). Dat is de conclusie van ene Jean Paul Bertaux, die ook de postscherven heeft geanalyseerd. Volgens Bertaux was het in die tijd onrustig in Oost Gallië, maar een preciezere verklaring voor de destructie staat niet in het artikel.

  4. A. Harmens

    Dit wijkt toch wel erg af van bijvoorbeeld de Coligny kalender, die meer Keltisch georiënteerd is. De verdeling in decaden vind ik ook niet terug in de maanden van die kalender. Misschien zijn de ideeën van deze schijf meer Mediterraan dan Gallisch. Weet u ook iets van de posities van de planeten die met Griekse letters aangegeven zijn?

Reacties zijn gesloten.