In de reeks faits divers deze keer: allerlei nieuws over archeologie.
Oud nieuws
Indachtig het oudheidkundig spreekwoord dat je nooit één keer nieuws naar buiten moet brengen als je ook twee keer kunt hengelen naar fondsen, horen we weer eens dat de basis van VI Ferrata is gevonden bij Megiddo. U leest het bijvoorbeeld hier. Maar het is oud nieuws. Daar leest u bijvoorbeeld een berichtje uit 2017. De foto hierboven toont het terrein, dat gewoon Lejjun heet en waarvan de Ottomaanse archeologen al wisten dat dat een verbastering was van legio en dat er een legioen had gebivakkeerd.
Ik gebruikte het plaatje trouwens al in een blogje uit 2013, en ik vermeldde Megiddo keurig netjes toen ik blogde over dat Zesde, Gestaalde Legioen. Er is dus helemaal niets ontdekt. Zoals te doen gebruikelijk presenteert de Romeinse archeologie nieuws dat niet nieuw is.
Nepnieuws
Mijn volgende voorbeeld is erger. Dit bericht over Tall el-Hammam herhaalt niet alleen een claim die niet nieuw is, maar die bovendien onwaar is. Het gaat om een stad in Jordanië die rond 1650 v.Chr. op een onduidelijke wijze is verwoest. Er moet een gruwelijke brand hebben gewoed en men neemt aan dat er een meteoor is ingeslagen. Misschien is dat waar, maar de theorie is al geopperd in 2018. Niet nieuw dus. De aandachtstrekker is dat de verwoesting van Tall el-Hamman in de Bijbel wordt herinnerd als de ondergang van Sodom en Gomorra. Sodom (wat dat ook geweest moge zijn) lag echter bij de Siddimvallei, noot zeg maar aan het zuidelijk uiteinde van de Dode Zee, terwijl Tall el-Hamman uitziet over het dal van de Jordaan. Het bericht is dus niet alleen geen nieuws, maar ook nog onwaar.
We hebben hier overigens te maken met een oplossing op zoek naar een aanleiding, want al in 2011 is geopperd dat achter het Bijbelverhaal een beschrijving van een meteoorinslag zou schuilgaan. Alleen dateerden ze die toen nog in het Chalcolithicum. Ik neem aan dat als archeologen in de buurt van pakweg Petra een keer een stevige brandlaag vinden, ze ook meteen een meteoriet op Sodom hebben zien inslaan.
Echt nieuws over archeologie
En wat zo erg is: er is ook echt nieuws. U vindt het waarschijnlijk niet langer geloofwaardig, maar weet je, archeologie kan wél interessant zijn! Zo was er gisteren een mooi berichtje dat archeologen bij Irulegi (in het noorden van Spanje) een bronzen hand hebben gevonden met een inscriptie.
Van zulke berichten gaan er veertien à vijftien in een dozijn, maar deze inscriptie documenteert de taal van de Iberische Vascones. Het eerste woord is sorioneku, wat het equivalent is van het hedendaagse Baskische woord zorioneko, “goed geluk”. In de eerste eeuw v.Chr. een normale formule, het equivalent van het Αγαθή Τύχη uit het Grieks, dat in de Provence en aan de Spaanse oostkust werd gesproken. We hebben hier dus te maken met een inscriptie in een voorgangertaal van het Baskisch, een taal die in geen enkele bekende taalfamilie past. Terwijl de archeologen in Tall al-Hammam de bestudering van de antieke literatuur hinderen, helpt de archeologie in Irulegi de taalkunde juist verder. Het kan ook wel goed.
Treurig nieuws
En nog een verdrietig bericht. In het noorden van Afghanistan worden momenteel allerlei opgravingen geplunderd. Dat is te zien op satellietfoto’s. Het gaat om de regio ten noordwesten van Mazar-e Sharif, waar ook de antieke stad Baktra ligt: de naamgever van Baktrië, de hoofdstad van een Perzische satrapie, een centrum van het zoroastrisme én een van de belangrijkste steden uit de Oudheid.
Oké, laten we de Taliban geen verwijten maken. In Nederland hechten we zó weinig waarde aan archeologie dat je van de rechter opgravingen mag plunderen tegen betaling van €250. Ons past dus beschaamd zwijgen, maar schokkend is dit wel.
Wat ik laatst bedacht: mensen worden geen archeoloog of classicus of historicus omdat ze dromen van een hoog inkomen. Ze maken die studiekeuze uit liefde voor het goede, schone en ware. Maar zo gauw oudheidkundigen hun vak moeten uitleggen, kiezen ze voor herhaling van wat bekend is (Megiddo), onwaarheden (Tall el-Hammam), onvolledige informatie, overdrijving of platvloerse IDOHZO-tjes. En omdat geen journalist dus kan zien dat oudheidkunde een wetenschap is, herkennen ze het echte nieuws niet voor wat het is. De liefde voor het oudheidkundig vak is er bij archeologen, classici en oudhistorici altijd, dat merk je als je met ze spreekt, maar ze weten het verdraaid slecht te uiten.
‘Archeologie kan wél interessant zijn!’
Zelfs als het fout gaat, zoals met dat ridicule vonnis en die paar stuivers boete. Daar zou een interessanter stuk over te schrijven zijn geweest dan dat in de Gelderlander waarnaar je linkt. Maar inderdaad: het echte nieuws is onvindbaar door het junk nieuws dat het verdienmodel is.
“dat Zesde, Gepantserde Legioen”
Je blogde over ‘VI Ferrata, het Gestaalde Legioen’ en je legde dat uit met de verklaring dat we dit zouden “kunnen vertalen als “het gestaalde legioen”. Het Engelse iron-clad dekt de lading ook mooi. Het zal verwijzen naar de pantserhemden die de soldaten droegen, de lorica hamata”.
Daar had ik toen al bedenkingen bij en die zijn niet veranderd; bijnamen van Romeinse legioenen gaan over wapenfeiten (’trouw’, ‘zegerijk’) of een andere eigenschap (‘verscheurend’). Een bijnaam over een lichaamspantser is zinloos omdat alle soldaten, legionairs of auxilia, ook een bepantsering droegen.
Daarom moeten we echt aan iets denken als ‘hard’ of ‘gehard’, wat met het metaal te maken heeft. Ik vind dat ‘gestaald’ uit de vorige blog ook goed, mar dan niet vanwege de hamata.
Het doet me denken aan een reportage over de verplaatsing van een Amerikaanse eenheid uit Duitsland richting het Midden-Oosten (bevrijding van Koeweit), waarbij de omschrijving in NAVO-chinees (ARMD DIV) niet werd begrepen – de verslaggever maakte er ‘bewapende divisie (armed)’ van, waar het ‘pantserdivisie (armoured)’ had moeten zijn.
Verbeterd, dank je wel.
Ik ben het zó eens met je kwaadheid. Archeologisch nieuws lijkt geschreven door chatbots, al voordat die bestonden.
“Het bericht is dus niet alleen geen nieuws, maar ook nog onwaar.”
Sowieso staan er vreemde claims in, zoals “The impact was 1,000 times stronger than the atomic bomb that destroyed Hiroshima and caused temperatures of 3,600 degrees Fahrenheit. The city was flattened instantly and no one survived.”
Bij dat soort temperaturen zou je een laag van verglaasd materiaal hebben moeten aantreffen. En dat is heel iets anders dan plekken met zulk materiaal na een intense brand.
Overigens vind ik dat ‘inspired by’ nog wel te pruimen, men zou in de loop van de tijd twee catastrofes op één hoop hebben kunnen gooien, zoals de Atlantis-mythe mogelijk door Santorini zou kunnen zijn geïnspireerd, of een zondvloedverhaal op een cataclysme in de Zwarte Zee (nb mijn voorbehoud). Maar Tall el-Hamman ligt ten minste nog in de buurt van waar wij Sodom situeren (en dat is al problematisch). 😉
Dat er niets klopt van het airburst verhaal is al breed door allerlei mensen aangetoond, onder andere om de reden die je noemt.
Zowel de connectie Atlantis-Thera als die Zwarte Zee-zondvloed hebben geen serieuze steun (meer) onder wetenschappers. Er is geen enkel bewijs voor en is om meerdere redenen niet aannemelijk.
Jona, wat je zegt over Tell el Hammam is wel wat problematisch.
Ten eerste is het artikel in (clickbaitsite zonder eigen content) allthatisinteresting helemaal geen nieuw artikel, maar simpelweg bij elkaar gecopypasted uit oude berichten. Het is een voorbeeld van hoe dat soort sites werken, maar dat heeft niets met de oudheid te maken (ze doen dit met alle soorten berichten).
Ten tweede is bij het onderzoek rond Tell el Hammam helemaal geen archeoloog of oudheidkundige in een zinnige betekenis van het woord betrokken. Het is een project van Christelijk-fundamentalistische bijbel’wetenschappers’ die bijna allemaal bij niet erkende nepuniversiteiten werken (het staat ieder in de VS vrij iets op te richten en dat universiteit te noemen). Ze zijn er helaas en wonderlijk genoeg, wel in geslaagd een deel van de zeer dubieuze resultaten in wat serieuzere tijdschriften gepubliceerd te krijgen, al is een groot deel daarvan weer ‘retracted’ of ‘under review’ na serieuze kritiek.
Want ten derde: het verhaal van die ‘airburst’ (het is strikt genomen geen inslag) is inmiddels door astronomen, geologen en archeologen volkomen onderuit gehaald. Dit is pseudo-wetenschap, ook los van de cv’s van de auteurs. Je kunt oudheidkundigen niet verwijten dat idioten van alles over de oudheid roepen. Misschien wel dat ze er niet altijd tegen protesteren, maar dat is dit geval wel gebeurd (met enig succes, want de belangrijkste publicaties zijn of worden ingetrokken).
En ten vierde: de connectie met de verwoesting van Sodom is in de oorspronkelijk ‘wetenschappelijke’ publicatie niet expliciet gemaakt, wel in de publiciteit eromheen van de auteurs. Die connectie is niet zo gek als het lijkt, omdat een van hun eerder uitgebreid heeft betoogd (in op papier wetenschappelijke publicaties) dat Tel el Hammam wel degelijk Sodom is. Op papier is dit dus een serieuze wetenschappelijke hypothese (dat die terecht verder vrijwel genegeerd wordt is een ander verhaal), die dan weer door de vermeende ‘airburst’ zou worden bevestigd (mooie cirkelredenering).
Ik heb hier even over nagedacht. Je hebt natuurlijk op alle punten gelijk, en dat bracht me tot een soort verdere conclusie.
De eerste is clickbait: dit is dus de kern van het probleem. Het echte archeologische nieuws, dat er wel degelijk is, wordt bedolven onder junk news. Het is, zoals hierboven al geconstateerd, een verdienmodel: het verbergen van wetenschap onder pulp. In Nederland is de Romeinse limes een voorbeeld.
Wat me brengt bij het tweede punt. Je schrijft dat we de wetenschap niet kunnen verwijten dat idioten van alles over de Oudheid roepen. Dat klopt – maar wetenschappers doen ook verdraaid weinig om een kennisinfrastructuur te herbouwen.
Ik weet het: het lijkt zinloos. Toen Fik Meijer bij DWDD van alles over de Vloek van de Farao zat te roepen, heeft Olaf Kaper de redactie uitgelegd dat Meijer geen egyptoloog was en uit zijn nek zat te kletsen. Kaper kreeg geen eens reactie.
Maar misschien juist daarom. Waarom kan niet eens een onderzoeksschool naar de Raad voor de Journalistiek stappen als – ik noem eens wat – de Volkskrant een artikel plaatst waarin een of ander semiwetenschappelijk type oproept tot de heling van clandistien opgegraven kleitabletten? Zoiets heeft wel degelijk effect. Maar niemand met de dignitas van een universiteit doet het.
We kunnen inderdaad idioten niet dwingen te zwijgen. Maar we kunnen nieuwsmedia uitleggen waar het echte nieuws zit en systematisch reageren op wartaal. Ik blijf optimistisch, hoewel misschien tegen beter weten in.
Dank voor je reactie. Ik denk dat daarin toch twee dingen door elkaar lopen. Clickbaitsites zijn geen normale media, en niet te vergelijken met de reguliere pers. Het zijn geldmaakmachines die de wet overtreden (plagiaat, copyright-schending) en zowel adverteerders als lezers bedriegen en bestelen. Met degenen die inhoud maken hebben ze helemaal niets te maken.
De clickbaitsites op een hoop gooien met al dan niet slecht presterende echte nieuwsmedia is heel gevaarlijk, het legitimeert het kwaad (kort door de bocht gezegd) en schaadt het echte product. Het is alsof je een uit elkaar vallende imitatie koopt en dan zegt dat Gucci troep verkoopt.
Dat wetenschappers het beter kunnen doen richting de traditionelere media, en de media ook beter zou moeten kunnen is zeker waar, maar dat heeft en niets met de clickbaitsites te maken en niet, of niet direct, met nepwetenschap zoals rond Tell el Hammam. Dat neemt niet weg dat we nepnieuws en pseudowetenschap moeten bestrijden, maar dat zou ik loshouden van het (waarschijnlijk zinloze) bestrijden van clickbaitsites. Het enige middel dat daarbij een beetje werkt, misschien, is er vooral geen aandacht aan besteden, en ze niet als (gewone) nieuwsbron te beschouwen en presenteren.