C16 | De visioenen van Constantijn

De fresco van het visioen van Constantijn de Grote in de Stanze van Rafael is gebaseerd op een reliëf uit de Boog van Constantijn.

[Het voorlaatste van zeventien blogjes over Constantijn de Grote (r.306-337). Het eerste was hier.]

Ik rondde mijn vorige blogje af met de constatering dat Constantijn bij zijn dood kon terugzien op een uitzonderlijk succesvolle regering. Dat ook een aanzienlijk deel van de bevolking Constantijn zo zag, valt af te leiden uit het grote aantal verhalen dat al tijdens zijn leven de ronde deed over zijn visioen.

Zoals ik op deze blog wel vaker vertel, werd in de Oudheid vrijwel alle informatie mondeling overgedragen. Wildgroei was dan ook de gewoonste zaak van de wereld. Het visioen van Constantijn is alleen uitzonderlijk omdat de oudheidkundige én de oorspronkelijke gebeurtenis kent uit de lofrede van 310 én beschikt over diverse bronnen om de verdere verspreiding te documenteren. Het veelvoud suggereert dat het verhaal populair was en dat veel mensen ervan overtuigd waren geraakt dat hun keizer inderdaad de uitverkorene was van een hogere macht.

Vijf visioenen

Versie 1 is die van de Redenaar van 310, die Constantijn de Grote eraan herinnert dat deze heeft gezien hoe Apollo en Victoria hem kransen presenteerden.noot Panegyrici Latini VI(7).21.4-6. Hierop lijkt versie 2: Eusebios, die in het Leven van Constantijn schrijft dat de keizer aan het einde van zijn leven onder ede had verklaard op een ongespecificeerd moment voor de slag bij de Milvische Brug in 312 een lichtend kruis te hebben gezien en daarover te hebben gedroomd. Deze auteur weet tevens te melden dat als Constantijn bad, god zich altíjd manifesteerde.noot Eusebios, Leven van Constantijn 1.28.2 en 2.12.2.

Een redevoering uit 321 bevat versie 3a, die in Gallië circuleerde: dat aan de vooravond van de slag bij de Milvische Brug hemelse legers waren waargenomen.noot Nazarius, Panegyricus IV(10).14.1-6 met Eusebios, Leven van Constantijn 2.6.1-2. De Byzantijnse historicus Zonaras kent dit verhaal eveneens,noot Zonaras, Samenvatting van de geschiedenis 13.1.6. terwijl Eusebios ditzelfde verhaal plaatst voor het beslissende gevecht met Licinius. Dit is versie 3b.

De verhalen over hemelse soldaten zijn interessant omdat ze lijken op de heidense mythe over Castor en Pollux, die in de klassieke Grieks-Romeinse mythologie menig bevelhebber zouden hebben bijgestaan in een veldslag. Het lijkt erop dat mensen die alleen hadden gehoord dat Constantijn een visioen had gehad, dat stukje informatie zó navertelden dat het leek op oudere verhalen. De eigenlijke informatie over een visioen werd dus, om zo te zeggen, in een vertrouwde mal gegoten. Dit is nu eenmaal hoe volksverhalen werken.

Versie 4a kennen we van de kerkhistorici Filostorgios en Sozomenos. Het komt erop neer dat Constantijn door God persoonlijk werd geleid bij de stichting van Constantinopel.noot Filostorgios, Kerkgeschiedenis 2.9; Sozomenos, Kerkgeschiedenis 2.3. Ook Zonaras kent verhalen dat Constantijn zijn visioen niet in 310 of 312 had gehad, maar in 324: hij vertelt over een lichtschijnsel op de palissade rond Constantijns kamp voor Byzantium.noot Zonaras, Samenvatting van de geschiedenis 13.1.6. Dit is versie 4b.

Dan is er nog Lactantius’ verhaal – versie 5 – dat Constantijn de Grote aan de vooravond van de slag bij de Milvische Brug een profetische droom had gehad en zijn soldaten opdracht gaf het ₽-teken op hun schild aan te brengen.noot Lactantius, De dood van de vervolgers 44. Het laatste is mogelijk waar, maar de droom is, zoals ik al vertelde, onmiskenbaar een verdichtsel. Ook Lactantius goot zijn informatie in de mal van de vertrouwde vertellingen.

Combinaties

Deze versie was echter populair: het was mogelijk versie 1 of 2 (visioenen van kruisvormen bij klaarlichte dag) te combineren met versie 5 (Lactantius’ nachtelijke droom), zodat een verhaal ontstond over een visioen van een lichtend kruis aan de nachthemel.noot Filostorgios, Kerkgeschiedenis 1.6, Rufinus, Kerkgeschiedenis 9.9.1 en Johannes Malalas, Chronografie 13.2.

Het lijkt wat chaotisch, maar het punt dat ik wil maken is simpel: de versies 1, 2, 3a en 5 circuleerden al tijdens het leven van Constantijn de Grote en versie 3b misschien. Het ontstaan van versie 4 is niet te dateren, maar het lijkt te gaan om een verhaal dat in de vierde eeuw is gaan circuleren in Constantinopel. Het zijn allemaal positieve verhalen, die bewijzen dat veel Romeinen geloofden dat Constantijn door een godheid was uitverkoren.

[Dit was een bewerking/bekorting van een deel van het boek Het visioen van Constantijn, dat ik in 2018 samen met Vincent Hunink maakte. U kunt het nog bestellen. Wordt zo afgerond.]