Als ik schrijf dat het 5 mei was, als ik toevoeg dat het was tijdens het derde consulaat van Gaius Julius Caesar, dat hij deelde met Marcus Aemilius Lepidus, en als ik deze datum omreken naar 7 maart 46 v.Chr. op onze kalender, dan weet u dat u bent beland in een nieuw blogje, gewijd aan de vraag wat Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden heeft gedaan. Voor het antwoord moeten we even een paar stappen terug.
Zoals we eind november zagen, bestond noordelijk Afrika uit de Romeinse provincie Africa, en lag ten westen daarvan het Numidische koninkrijk van Juba I, met Zama en Cirta als hoofdsteden. In het noordwesten van het huidige Algerije lag het rijk van zijn neef Masinissa II; in Marokko heersten Bochus en Bogud. Laatstgenoemden woonden te ver om een rol te spelen in de Tweede Romeinse Burgeroorlog, maar waren aangevallen door Gnaeus Pompeius Junior. Nadat die was verslagen, waren Bochus en Bogud naar het oosten opgerukt. Dat was belangrijk, want terwijl koning Juba hulp bood aan Metellus Scipio in zijn strijd tegen Caesar, moest hij ook denken aan wat thuis gebeurde. Na de slag bij Thapsus was Juba op de vlucht. In zijn gezelschap was Marcus Petreius, die bij Ilerda in Catalonië nog tegen Caesar had gestreden.
Juba I op de vlucht
Toen Juba en Petreius bij Zama, in het noordwesten van het huidige Tunesië, was aangekomen, vonden ze de poorten gesloten. Ze gingen daarop naar een nabijgelegen landgoed, mogelijk bij Bulla.
De bewoners van Zama stuurden afgezanten met dit nieuws naar Caesar in Utica en verzochten hem hulp te sturen, voordat de koning een leger verzamelde en hen aanviel. … Caesar prees de afgezanten en beval ze alvast naar huis te gaan en zijn komst aan te kondigen. De volgende dag vertrok hij uit Utica en begaf zich met zijn ruiterij naar het koninkrijk.noot
Voor Caesar was dit een publicitaire buitenkans. Als hij een van de Numidische hoofdsteden kon toevoegen aan het Romeinse Rijk, kon hij zijn Afrikaanse campagne presenteren als een buitenlandse oorlog. Dat oogde een stuk beter dan een burgeroorlog. Hij arriveerde vandaag 2069 jaar geleden in Zama.
De dood van Petreius en Juba
Op het nieuws daarvan lieten Juba en Petreius alle hoop varen.
Na een avondmaaltijd duelleerden ze met zwaarden om de indruk te wekken dat ze moedig de dood hadden gevonden. De sterke Juba doodde de zwakke Petreius zonder moeite met zijn zwaard. Daarna probeerde Juba zijn eigen borst met zijn zwaard te doorsteken, en toen dat niet lukte, kreeg hij met smeekbeden van een slaaf gedaan dat deze hem doodde.noot
“Om de indruk te wekken”, de “zwakke Petreius”, “smeekbeden” aan een slaaf: de auteur van De Afrikaanse Oorlog is ronduit hatelijk. De meeste Romeinen zullen hebben gedacht dat Juba en Petreius ronduit eervol zelfmoord hadden geplaagd.
In elk geval: Caesar kon Numidië toevoegen aan de lijst van veroveringen. Hij noemde het nieuw verworven gebied Africa Nova en de eerste gouverneur was Gaius Sallustius Crispus. Die zou zich daar zo verrijken dat er een rechtszaak van kwam. Door grif steekpenningen uit te delen ontkwam hij aan een veroordeling, maar hij kon niet anders dan zich terugtrekken en geschiedenisboeken gaan schrijven. Daarover later meer.
[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]
Zelfde tijdvak
Voedsel en dranknovember 5, 2011
Versterkingen voor Caesardecember 5, 2023
Caesar en de senatorenjuli 20, 2023
“De volgende dag vertrok hij uit Utica en begaf zich met zijn ruiterij naar het koninkrijk.”
Ik zat eraan te denken waarom JC de ruiterij meenam, maar qua afstand is dat goed te verklaren. De afstand Utica-Zama (nu Bizerte-Siliana) is tegenwoordig ongeveer anderhalve dag te voet. Ruiterij is over die afstand sneller (mits over redelijke wegen) – we weten dat de infanterie op de derde dag de ruiterij weer inhaalt. JC was dus ’the firstest with the mostest’, ook nu nog een favoriete militaire taktiek (uitspraak toegeschreven aan generaal Nathan Bedford uit de Amerikaanse burgeroorlog).
Ik vrees dat je je verrekent. Van Utica naar Al Jamah is ongeveer 150 kilometer. Ik vermoed dat Caesar cavalerie meenam omdat de Numidiërs golden als goede ruiters.
Van Petreius kan ik het nog begrijpen dat hij het opgaf te strijden tegen Caesar en als Romein zelfmoord verkoos. Maar waarom ging koning Juba daarin mee? Waarom gaf hij op die manier zomaar zijn koninkrijk op? Was de militaire situatie werkelijk zo wanhopig? Had de koning na de slag bij Thapsus geen leger meer waar hij op terug kon vallen? Zou Caesar hem niet gevangen genomen hebben? Verwachtte hij een slechte behandeling in gevangenschap? Hij was toch een cliënt-koning van Rome? Verkoos hij zelfmoord en de kennis dat zijn koninkrijk door de Romeinen ingelijfd zou worden boven een leven in gevangenschap en ballingschap? Caesar nam blijkbaar Juba’s zoon, ook Juba genaamd, als gijzelaar mee naar Rome. Waarom liet Juba zijn zoon zo in de steek door zelfmoord te plegen?
Als ik het zou weten, doceerde ik nu geschiedenis aan de Sorbonne of in Berlijn. Maar ik denk wel dat zijn situatie behoorlijk precair was, want vanuit het verre westen rukten Bochus en Bogud op.
En hij liet, denk ik, zijn zoon nou net niet in de steek. Als iemand in ongenade was gevallen, was zijn gehele familie vogelvrij en werden de bezittingen geconfisqueerd. Als de betrokkene echter zelfmoord pleegde, werd de familie doorgaans met rust gelaten en bleef de erfenis in de familie.
De kinderen van Marcus Antonius en Kleopatra zijn een voorbeeld. De zoon van Aulus Caecina Paetus (zelfmoord ten tijde van Claudius) groeide normaal op en was consul ten tijde van Vespasianus.
De kinderen van Antonius en Cleopatra vormden ook geen bedreiging voor Octavianus. Geen legioen zou zich achter hen scharen, geen concurrent zou hen als alternatief naar voren schuiven. Ik vermoed dat vooral vanuit dit soort realpolitik over leven en dood werd beslist. Dat heeft Caesarion op een andere manier mogen ondervinden.