[Dit is het laatste van vijf blogjes over de Byzantijnse geschiedschrijver Prokopios van de hand van Hein van Dolen. Het eerste was hier.]
Het schrijven van Anekdota is door latere geleerden niet op prijs gesteld. Prokopios werd betiteld als een rancuneus man, een reactionair en een achterbakse oude hypocriet. Bijna iedereen heeft getwijfeld aan het waarheidsgehalte van zijn roddelpraat en men nam hem kwalijk dat hij zijn informatie putte uit de achterklap die hij op straat of in de kroeg moet hebben gehoord en die hij zonder enige kritiek in zijn geschrift heeft overgenomen.
Toch zijn sommige mededelingen door tijdgenoten bevestigd. Zo schrijft Euagrios Scholastikos (circa 536-na 594), de auteur van een Kerkgeschiedenis:
Er is ook een andere karaktertrek van Justinianus, een gebrek dat elke denkbare dierlijkheid te boven gaat. Of deze karakterzwakte te wijten was aan lafheid en angst, kan ik niet zeggen, maar zij trad duidelijk aan de dag tijdens het Nika-oproer.noot
De vraag hoe Prokopios zich de publicatie van het werk had voorgesteld, is nog altijd een punt van discussie. Zijn stijl is zo onmiskenbaar dat iedere lezer uit die tijd het boek ogenblik zou hebben herkend als afkomstig van zijn hand. Het is niet aannemelijk dat hij zijn geschrift uitsluitend in eigen beheer wilde houden. Wel dat hij met de uitgave ervan wilde wachten totdat de keizer was gestorven. Theodora was al twee jaar eerder, in 548, overleden.
Zoals gezegd, heeft Justinianus haar zeventien jaar overleefd en in de tussentijd moet Prokopios zelf zijn gestorven. Men schat dat dit zo rond het jaar 554 heeft plaatsgevonden. De schrijver heeft blijkbaar geen gelegenheid gehad om zonder levensgevaar zijn geschrift openbaar te maken. Tijdgenoten maken geen melding van dit geschiedwerk. Ogenschijnlijk is het nooit voltooid, want in de versie die we over hebben, maakt het de indruk dat Prokopios niet aan een revisie is toegekomen en dat er een abrupt, nogal onbevredigend einde aan gemaakt is.
Misschien hebben delen eruit als anonieme pamfletten clandestien in bepaalde kringen van de oppositie te Constantinopel gecirculeerd. Door toeval is het werk in een kloosterbibliotheek terechtgekomen en pas vier eeuwen later opnieuw onder de aandacht geraakt. Het bekende lexicon uit die tijd, Souda, maakt er als eerste melding van:
Prokopios schreef een ander boek, dat Anekdota heette, over dezelfde gebeurtenissen zodat de twee werken samen negen boeken vormen. … Merk op dat het boek van Prokopios met de titel Anekdota kritiek en hoon bevat over keizer Justinianus en zijn vrouw Theodora, en bovendien over Belisarius en zijn echtgenote.
Vanaf dat tijdstip werd deze schandaalkroniek druk gelezen, de Byzantijnen moeten ervan hebben gesmuld.
Zelfde tijdvak
De Europese canon (1-5)mei 27, 2024
Lokpatrijsseptember 9, 2018
De Franken van Nebisgast tot Elegastnovember 30, 2024
Is het geen constante dat sterke vrouwen met macht in de (Romeinse) Oudheid onheus te boek werden gesteld. Het paste immers niet in het gangbare wereld/mens/vrouwbeeld? De klassieke tegenstelling heilige/hoer ?
Zijn er feministische oudhistorici, die dit verder onderzocht hebben?
Video van minder dan kwartier over Theodora https://youtu.be/FMEV9VSr29s?si=Y-d5HmjRbFx-zajj
Bevat wat meer info over de keizerin, ze had zussen b.v. en wellicht een (buitenechtelijke) dochter. Hoewel ook hier benadrukt wordt hoe weinig er echt zeker is, lijkt de lage afkomst dat wel te zijn. Een geestelijke kroniekschrijver Johannes bevestigt dat ze in een bordeel werkte maar schrijft ook dat ze tot inkeer kwam en vroom werd.
(In de (AI?) Illustraties worden minaretten naast de Hagia Sophia geplaatst. Tenenkromnend.)
Ja, die AI beelden zijn volkomen over de top en het beeld wat we hebben van de Hagia Sophia is zo bekend dat je er inderdaad even bij moet stilstaan dat die minaretten er later zijn bijgebouwd.
Dat filmpje geeft wel wat extra informatie die in deze serie blogjes niet voorbij komt, maar dat is niet erg, want de serie gaat over Prokopios en niet over Theodora.
En misschien is het juist haar eenvoudige komaf die ervoor zorgde dat ze zo standvastig was tijdens die opstand. Ze had zich vanuit de armoede opgewerkt tot keizerin en was niet van plan dat allemaal kwijt te raken. Dan liever dood. In vergelijking daarmee hadden alle hooggeplaatste lieden die wilden vluchten veel minder te verliezen.
Nou, het is misschien toch wel goed om vast te stellen dat Theodora echt een hoogst ongebruikelijke achtergrond voor een vorstin lijkt te hebben gehad en die niet uitsluitend laster van Prokopios is geweest.
Het feit dat niemand weet hoe de Anekdota eigenlijk gepubliceerd is geeft al aan dat het werk een zeer zwak fundament heeft. En iemand kan, decennia later, de ‘onmiskenbare stijl van Prokopios’ hebben gekopieerd om zo het werk aanzien te verlenen.
Alles is mogelijk, we weten alleen honderd procent zeker dat Prokopios zelf het nooit heeft uitgebracht.