Ik heb vaker verteld dat er nogal wat overeenkomsten zijn tussen de diverse mythen, sagen en sprookjes. De grote vis van Sindbad de Zeeman is die van Sint-Brandaan; de voor zijn zonden gestrafte plek kan de stad Sodom zijn maar ook het klooster in het Solse Gat of het dorp van Filemon en Baukis. Zulke overeenkomsten zijn er. Om het tot heldenverhalen te beperken: het overzicht van Jan de Vries is oud maar nog altijd handig. Voor verhalen in het algemeen is er de Aarne-Thompson-Uther Index, die ik onder andere hier beschreef.
Een deel van de verklaring tussen de overeenkomsten zal zijn gelegen in de menselijke psyche: ik wil aannemen dat mannen uit alle culturen draken willen doden & prinsessen bevrijden. Ook zijn er migranten die verhalen meenemen, zoals Sjaak en de Bonenstaak. En verder springen verhaalmotieven sowieso over van de ene naar de andere cultuur. Zo kan het gebeuren dat de Olympische Spelen het een en ander gemeen hebben met het verhaal over de lijkspelen die Gilgameš voor Enkidu organiseerde.
Gilgameš en Achilleus
Ook de parallellen tussen Gilgameš en Achilleus zijn intrigerend. Het zijn beide krachtpatsers, zoals ook Simson, Cú Chulainn, Rostam, Beowulf, Herakles en Siegfried. De mannetjesputter is een standaardtype, dat voortleeft in Spiderman, Wonder Woman, Batman, Jerom en The Bride.
Er zijn meer gelijkenissen. Gilgameš en Achilleus zijn halfgoden: de Griek is een zoon van de godin Thetis, de Mesopotamiër is zelfs voor tweederde goddelijk. Dit is inherent aan het krachtpatsertype, zie het overzicht van De Vries nog even. Een andere gelijkenis tussen Gilgameš en Achilleus, eveneens behorend tot het standaardrepertoire, is dat ze een vriend hebben, Enkidu en Patroklos. Parallellen te over natuurlijk: David en Jonathan, Herakles en Iolaos, Asterix en Obelix.
Specifieker is dat de verhalen over Gilgameš en Achilleus ook thematisch overeenstemmen. Immers, beide helden verliezen hun vriend, en deze confrontatie met de eindigheid van het leven leidt tot inzicht. Dit is minder algemeen, al komt het Nibelungenlied natuurlijk pas op gang als Kriemhild haar partner Siegfried verliest, waarna we wachten op de mokerslag van de slotregel. De overeenkomst met het Nibelungenlied is overigens niet helemaal zuiver, want het literair knappe is vanzelfsprekend dat het inzicht wél de lezer maar niet Kriemhild bereikt.
Er zijn meer overeenkomsten tussen Gilgameš en Achilleus, en ik heb er voor dit blogje nog even naar gekeken, maar ik voor mij vind ze zelden overtuigend. Eén voorbeeld is dat Homeros een mooie vergelijking inlast waarin hij Achilleus’ rouwbeklag vergelijkt met het gebrul van een leeuw, en dat de redacteur van het Epos van Gilgameš iets soortgelijks schrijft. Tja. Zoveel vergelijkingsmateriaal stond dichters nou ook weet niet ter beschikking. Los daarvan: een leeuwenbeeldspraak ligt voor de hand als je het hebt over een held van het krachtpatsertype.
Kortom, de parallellen tussen Gilgameš en Achilleus zijn nogal standaard of nogal voor de hand liggend. Ze zijn er omdat ze er, heldenverhalen zijnde heldenverhalen, altijd zijn. Alleen het feit dat ze niet alleen hun vriend verliezen maar daardoor ook komen tot inzicht, is werkelijk opvallend. Je zou iets specifiekers willen hebben om te bewijzen dat een van de twee dichters bekend was met het – ongetwijfeld mondeling doorgegeven – werk van de ver weg wonende collega of iets soortgelijks.
Criteria
Begrijp me niet verkeerd: de overeenkomsten zijn er. Ik veronderstel dat Sin-leqi-unnini (zoals de redacteur van het Epos van Gilgameš heet) informatie heeft geput uit dezelfde zee van verhalen waaruit Homeros putte. Het zou dus vooral vreemd zijn geweest als er tussen de twee krachtpatsers géén overeenkomsten waren. Dat is de basis. Er kan daarenboven ook beïnvloeding zijn geweest: de oostelijke tekst, of iets dat erop leek, is op een of andere manier bekend geweest in het westen. Of andersom, want niets weerhoudt ons van de aanname dat de Babyloniër een Mykeens verhaal heeft gehoord.
Maar je zult zoiets moeten bewijzen. Minimaal moet je vaststellen dat er culturele contacten zijn geweest. (Dat is in dit geval overigens niet moeilijk.) Maar er zijn veel, veel meer criteria nodig. Dit is des te urgenter nu de hermeneutische buitengrens is weggevallen. Het denken daarover is, zoals de trouwe lezers van deze blog weten, het wezen van de DNA-revolutie. En ik vrees dat de oudheidkunde te weinig generalisten heeft om er echt werk van te maken.
Dit had op maandag gemoeten.😀 Ik weet dat je in het ziekenhuis was, maar ik mis de methodische stukken. En velen met mij.
Ja, dit had op maandag gekund. Maar ach. Tja. Ach.
“Er kan daarenboven ook beïnvloeding zijn geweest: de oostelijke tekst”
Of een gemeenschappelijke bron – die we nooit zullen kennen als die mondeling is.
Dan toch nog maar iets methodisch. De belangrijkste overeenkomst tussen het Gilgamesj-epos en Homerus is de dichtvorm. Homerus’ epen staan bekend om hun versvoeten, hun formulaire zinnen en frasen. Volgens de beroemde maar inmiddels zwaar achterhaalde Parry-Lord these duidt dit erop dat Homerus’ epen een soort van versteende mondelinge en geïmproviseerde poëzie zijn, zoals ook Joegoslavische barden die in de jaren 1930 gemaakt zouden hebben. Nu is het grappig dat versvoeten (niet erg helder inderdaad) en formulaire vorm ook kenmerkend zijn voor het Gilgamesj-epos. Daarvan is de standaard editie opgesteld rond 1100 v. Chr. en vooral bekend uit de bibliotheek van Assurbanipal (7e eeuw v. Chr.), maar was er al een schriftelijke voorfase van 1000 jaar. Kortom het Gilgamesj-epos is een resultaat van een schriftelijke traditie van schrijvers en geleerden. Waarschijnlijk is er ook voor Homerus zoiets van kracht. De Ilias is niet uit de lucht komen vallen. De onuistheid van de these van Parry en Lord wordt ook door twee andere zaken bewezen. 1. De Joegoslavische barden improviseerden er helemaal niet op los. Ze hadden duizend jaar van voorbeeldboeken ter inspiratie. En, zo leert Lourens de Vries (em. hoogleraar Algemene taalwetenschap aan de VU) mij, in orale samenlevingen heb je juist geen versvoeten. Daar worden verhalen overgeleverd in proza. Slechts de strekking doet ertoe. En natuurlijk bestond er naast de schriftelijke traditie een mondelinge. Verhalen over helden die in prozische teksten werden doorverteld. Maar ook de schriftelijke versies waren populair. Er is een Hethitische vertaling en een fragment uit Megiddo. De jongste kopie stamt uit Parthisch Babylonië. Het is dus wel heel erg aannemelijk dat Homerus verhalen over Gilgamesj kende en mogelijk zelfs geschreven versies. Nochtans wordt de kletskoek van Parry en Lord nog dagelijks gepresenteerd op de Nederlandse gymnasia. Ik heb tijdens een voorlichting wel eens tegen scholieren gezegd: “Vraag eens aan je leraar Grieks of hij het Gilgamesj-epos heeft gelezen heeft. Als hij ‘nee’ antwoordt moet je zeggen dat jij je huiswerk niet maakt, als hij het zelf ook niet doet.”
Hoe vaak je ook de Gilgamesj leest, nog afgezien van een goede vertaling, toch wordt het niet een vertrouwd verhaal en heb je er dus niks mee. Daarentegen is Achilleus wel vertrouwd en leef je mee met zijn conflict met de zo onredelijke Agamemnon.
Een leraar Grieks moet m.i. dus juist niet de Gilgamesj lezen, want gevoelsmatig is er geen enkele overeenstemming.
Voor afficinado’s van vergelijkende epiek is onderstaande aankondiging allicht interessant. De spreker, jong als hij is, gaat binnen de assyriologie inmiddels door voor een expert in de gilgamešiaca en heeft onlangs het prachtboek Gilgamesh – A New Translation gepubliceerd (https://sophushelle.com/gilgamesh/).
“Implode / Explode: Forms of Violence in Gilgamesh and the Iliad”
Sophus Helle (Princeton University)
Friday, February 7, 2025, 11:00 AM
This is a hybrid event. Please fill out this form if you wish to participate remotely: https://forms.gle/EKJGBFCP8yh3ggww9. A Zoom link will be circulated on the morning of the event.
Abstract:
The many comparative studies that have considered the relation between Gilgamesh and the Iliad, whether looking for the influence between them or not, have explored such similarities as the two heroes’ love (Gilgamesh’s for Enkidu and Achilles’ for Patroclus), shared phrases and concepts in the poems, and echoes between their narrative arcs.
This talk will instead focus on one striking dissimilarity between the two epics: the emotional reactions of the two main characters to the death of their beloveds. These reactions, Gilgamesh’s implosion and Achilles’s explosion, spark structurally opposite narrative trajectories, as Gilgamesh rejects death in every conceivable way while Achilles just as comprehensively embraces it.
Combining the comparative methodology developed by Johannes Haubold—which neither disallows nor necessitates a direct influence between the texts being studied—with the idea of “forms of violence” developed by Leo Bersani and Ulysse Detoit, this talk will juxtapose the formal and conceptual structures of the violence that is unleashed by the deaths of Enkidu and Patroclus.