Het zal u in het vorige blogje al zijn opgevallen dat wat een plein leek, werd aangeduid als Tempel van de Vrede. Dat is omdat het Latijnse templum niet alleen verwijst naar een gebouw, maar ook naar een ruimte die was afgebakend om zieners de vlucht van de vogels te laten observeren. Zo’n templum was een vierkant stuk grond dat met een bepaalde formule in gebruik was genomen.noot
De Tempel van de Vrede was dus een vierkante ruimte, aan alle zijden omgeven door galerijen met pilaren uit grijs en roze Egyptisch graniet, met de hoeken gericht naar de hoofdwindstreken, ongeveer een hectare groot. Om een beeld te krijgen van de afmetingen: de huidige Torre dei Conti staat op wat vroeger de noordpunt was en de SS. Cosma e Damiano staat op de zuidhoek. Ik weet niet of de vergelijking met de Vrijdagmarkt in Gent voor veel lezers iets verheldert, maar dat plein heeft dezelfde oriëntatie en afmetingen.
De Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus vertelt dat keizer Vespasianus, de bouwheer van de Tempel voor de Vrede, hier de buit uit Jeruzalem liet tentoonstellen:
Vespasianus besloot een tempel te stichten voor de Vrede. Het werk werd buitengewoon snel voltooid en overtrof alle menselijke voorstellingen. Hij kon er namelijk een onnoemelijke hoeveelheid goud aan besteden, en bovendien verfraaide hij het gebouw met tal van oude meesterwerken van schilder- en beeldhouwkunst. Alle kunstwerken die vroeger her en der verspreid waren geweest zodat men de hele wereld moest afreizen om ze te kunnen zien, werden nu hier bijeengebracht en tentoongesteld. Hij stelde daar ook het gouden vaatwerk uit de Tempel van de joden op, want daar was hij erg trots op. Maar de Wet en de purperen voorhang van het Allerheiligste gaf hij in zijn paleis in bewaring.noot
Tot het gouden vaatwerk uit de Tempel behoorde ook de menora, de beroemde zevenarmige kandelaar. De aanleg van het grote plein was inderdaad snel gegaan: Joodse slaven waren met het egaliseren van het terrein begonnen in 71, toen ze ook een begin maakten met de bouw van het Colosseum. De Tempel van de Vrede was gereed in 75. In dat jaar sloot Vespasianus ook de poort van de Janustempel, een oud gebruik om aan te geven dat er nergens aan de grenzen oorlog was, en bracht hij een offer waarvan Plinius de Oudere melding maakt:
Kronen van gedreven goud en kaneel zijn als eerste door keizer Vespasianus geplaatst in de tempel op het Capitool en de tempel van de Vrede.noot
Brand
Er zijn verbouwingen bekend uit de tijd van keizer Hadrianus (r.117-138), maar de belangrijkste nieuwe bouwfase was na 192, het jaar waarin het monument afbrandde. Herodianos beschrijft de ramp:
Zonder dat er een storm aan voorafging, zonder dat er onweerswolken waren gezien – er werd tevoren alleen een lichte aardschok gevoeld – brandde de Tempel van de Vrede tot de grond toe af, het grootste en prachtigste monument in de stad. Het kan zijn dat de bliksem ’s nachts is ingeslagen of dat de brand is uitgebroken ten gevolge van de aardschok. Het was de rijkste van alle tempels, volgepakt met gouden en zilveren wijgeschenken, omdat men het zo’n veilige plaats vond. Iedereen placht daar ook zijn bezittingen in bewaring te geven. De brand bracht in die nacht dan ook velen van rijkdom tot armoede.noot
Ook de bibliotheek brandde af. Een van de leeszalen bevond zich in de ruimte waarin tegenwoordig de SS. Cosma e Damiano is gevestigd. Het is niet langer te zien, maar achter de schilderingen in de zijkapellen liggen in de muur oude nissen die te ondiep zijn om standbeelden te plaatsen, maar groot genoeg voor de opslag van papyrusrollen. Bij de brand in deze zaal gingen waardevolle boeken verloren, zoals die van de arts Claudius Galenus aangeeft in De bereiding van medicijnen naar type:
Ik heb al eerder een boek over dit onderwerp geschreven, waarvan de eerste twee gedeelten zijn gepubliceerd. Maar die zijn, samen met andere, verloren gegaan in het depot aan de Heilige Weg toen de Tempel van de Vrede totaal is afgebrand … Want bij die gelegenheid zijn boeken van mij en van vele anderen, die in dat depot waren opgeslagen, verloren gegaan. En geen van mijn vrienden in Rome zei dat hij een kopie bezat van de eerste twee delen.noot
Keizer Septimius Severus herbouwde het afgebrande complex. Hij zal zich de gelegenheid niet hebben laten lopen om de Romeinen eraan te herinneren dat hij, net als Vespasianus, een einde had gemaakt aan een burgeroorlog en het imperium rust had geschonken. Bij deze verbouwing werd ook de Forma Urbis Romae (“stadsplattegrond van Rome”) vervaardigd, die dertien bij achttien meter mat en was gegraveerd in platen wit Prokonnesisch marmer. Die waren aangebracht op de bakstenen muur links van de ingang van de SS. Cosma e Damiano, waar de gaten van aanhechtingspunten nog goed zichtbaar zijn.
Sculptuur
Toevallig resteert het fragment waarop de Tempel van de Vrede staat afgebeeld. Daarop is te zien dat op het plein zes rijen van onderling verbonden rechthoekige structuren lagen. Lang is aangenomen dat het bloemperken of marktkramen waren, maar in 1998 hebben archeologen waterleidingen gevonden. We moeten dus aannemen dat hier vijvers lagen met fonteinen. Daartussen stonden standbeelden die tot dan toe hadden gestaan in het Gouden Huis.
Eén daarvan was het beeld van Hapi, de Egyptische god van de Nijl, en moet hebben geleken op het beeld uit de Isistempel dat nu is te zien in de Vaticaanse Musea. Het wordt beschreven door Plinius:
De Egyptenaren hebben in Nubië een steensoort gevonden die men grauwak noemt. Ze heeft de kleur van ijzer en ook die hardheid, vandaar de naam die ze eraan gaven. Nooit is er een groter stuk gevonden dan dat wat door keizer Vespasianus in de Tempel van de Vrede is gewijd en de Nijl voorstelt met daaromheen zestien spelende kinderen, waarmee het aantal ellen van het optimale peil tijdens de Nijloverstroming wordt aangegeven.noot
Hoewel het beeld is uitgevoerd in Griekse stijl, is de keuze van het blauwige materiaal traditioneel-Egyptisch. Wellicht wilde Vespasianus met dit beeld herinneren aan zijn eerste proclamatie in Alexandrië (69), waarin hij had beloofd gul te zullen zijn als de Nijl.
In de zuidoostelijke zijde van het tempelcomplex lagen enkele zalen: de al genoemde bibliotheken, en middenin de cultusruimte met het beeld van de vredesgodin. Zij werd vaak afgebeeld met op de linkerarm een kind, dat de welvaart voorstelde, en in de linkerhand een hoorn des overvloeds (cornucopia). Verder had de godin een speer in de rechterhand, indachtig het Romeinse militaire principe “Bereid oorlog voor als je vrede verlangt”.
De ingang van de Vredestempel lag aan de noordwestzijde. Wie in de tijd van Vespasianus door de poort naar binnen kwam, zou op het plein vijvers hebben gezien, en daarachter de galerij die de tuin omgaf met middenin het altaar en de roze granieten zuilen voor de cultusruimte. Het is tegenwoordig vrijwel niet meer voor te stellen dat daarboven de Colossus uittorende, weerspiegeld in het water van de vijvers.
Zelfde tijdvak
Interview met Eric Moormannjanuari 26, 2022
Romeins Nîmesnovember 6, 2024
Oude talen: Latijn, Germaans, Keltischdecember 1, 2017
“Want bij die gelegenheid zijn boeken van mij en van vele anderen, die in dat depot waren opgeslagen, verloren gegaan. En geen van mijn vrienden in Rome zei dat hij een kopie bezat van de eerste twee delen”
Waarmee Galenus dus eigenlijk aangeeft dat er niemand in Rome is die zijn boek wilde lezen. Want als je vrienden al geen kopie hebben..