[Vierde van vijf blogjes die Dieter Verhofstadt schreef over de traditie van de Twaalf Werken van de halfgod Herakles. Het eerste blogje was hier.]

Nu we in de voorgaande blogjes de geschreven traditie hebben bezien, kunnen we ons richten op de wijze waarop de mythe van Herakles en zijn twaalf werken iconografisch is geëvolueerd.

Vaasschilderkunst en hellenisme

De afzonderlijke werken van Herakles vinden we op tal van vazen, daterend vanaf de zesde eeuw v.Chr. Bekend zijn de vele Attische vazen die zijn gevonden in Etruskische opgravingen, en die worden toegeschreven aan de “Schilder (van) Antimenes”. Bij hem vinden we de Nemeïsche leeuw, de Hydra, het Erymanthisch zwijn en Kerberos.

We zien hier overigens al het motief van Eurystheus die zich verstopt in een pot. Het is een iconografische karikatuur van de machteloze koning. Ook de leeuwenhuid, de knots en de giftige pijlen (hoewel moeilijk als giftig te herkennen) vormen al een vast attribuut van Herakles. Ze tonen dat Nemeïsche Leeuw algemeen als het eerste werk moet worden gezien en de Hydra van Lerna wellicht als tweede.

Anderzijds figureert het motief van de kindermoord schaars en vaag. We zien een ontzette Megara op Zuid-Italische vazen uit de vierde eeuw v.Chr. terwijl Herakles een of meerdere kinderen vasthoudt maar er vloeit geen bloed. Van de innovaties door Euripides zien we geen visuele bevestiging. Geen dode Megara en indien er sprake is van een sequentie, dan gaat de moordpartij steeds vooraf aan de werken, en niet andersom.

Ook in de hellenistische periode blijft de iconografie fragmentarisch. Zelfs al vinden we soms enkele verhalen in één beeld, er is geen cyclus, geen “leesrichting”.

De beeldhouwer Lysippos, die ook de beroemde, hierboven afgebeelde “Farnese Hercules” maakte, vervaardigde waarschijnlijk ook een beeld over de hinde, al is de sculptuur die zich in Palermo bevindt vanzelfsprekend een kopie.

De metopen van Olympia

De tempel van Zeus in Olympia dateert uit de vijfde eeuw v.Chr. en is vandaag slechts een ruïne. Opgravingen brachten echter tal van beelden aan de oppervlakte, waaronder twaalf metopen, die de werken van Herakles verbeelden. Uit de beschrijvingen van Pausanias weten we dat ze zich bevonden op de westkant en de oostkant van de tempel. Ze bevinden zich vandaag in het Archeologisch Museum van Olympia. We tonen hier voor de afwisseling de stier en de stallen.

De volgorde stemt slechts ten dele overeen met de literaire: de leeuw en de hydra komen “eerst” op de westerzijde, maar de stallen komen “laatst” op de oostzijde, na Kerberos.

Deze metopen zijn de enige bekende oud-Griekse afbeeldingen van alle twaalf werken. Waren er andere? Was het “not done” om de iconografie van de tempel dunnetjes over te doen? Was het twaalftal geen iconografische canonisatie, wel een willekeurige greep uit de perarga? Of is het toevallig bij die ene keer gebleven?

Een belangrijkere vraag is waarom de twaalf werken pas  eeuwen later literair gecanoniseerd zijn als dodekathlos. Was het niet nodig om ze te systematiseren voor een Grieks publiek van kenners? Zijn er literaire werken verloren gegaan waarin dat wel gebeurde, zoals dat van Peisandros? Heeft Diodoros na een bezoek aan de tempel in Olympia besloten dat twaalf een mooie literaire canon vormde? Of is het nog anders gegaan?

Romeinse periode

In de eerst tot en met vierde eeuw na Chr. vinden we in Rome en elders in het imperium sarcofagen met frontale panelen die de twaalf werken samen afbeelden. De Heraklesmythe was een geschikt thema voor een graf: de halfgod had immers de dood overwonnen toen hij met Kerberos terugkeerde uit de Onderwereld. Hier is een exemplaar uit het museum van Antalya.

Een belangrijke vindplaats is Llíria, niet ver van het Spaanse Valencia. Het voormalige Edeta was een grote stad in Hispania Tarraconensis. Een villa aldaar uit de tijd van keizer Commodus (r.180-192), die zich presenteerde als Hercules Romanus, bevat de twaalf werken als vloermozaïek, educatief en encyclopedisch gepresenteerd.

Anders dan in Griekenland was er in de Romeinse tijd geen discrepantie tussen de geschreven en de artistieke traditie: ze stemmen met elkaar overeen. De twaalf werken van Herakles zijn niet alleen mythografisch, maar ook iconografisch gecanoniseerd.

Renaissance, classicisme en moderne tijd

Hoe de Griekse mythologie herboren is en mee onze moderne cultuur schraagt, laat ik buiten beschouwing. De held Herakles en zijn twaalf werken vormen in elk geval een belangrijk motief in de schilderkunst. Hier hebben we eerst Dürers verbeelding van de strijd tegen de Stymfalische Vogels …

… en vervolgens Zurbaráns idee van het gevecht met Hydra.

In onze moderne beeldspraak  hebben we het over “een Herculeïsche taak”, een Augiasstal uiteraard, of een “veelkoppig monster”, al zijn er zo nog wel meer in de wereldmythologie. Kerberos is een protocol voor computerbeveiliging. Zelf heb ik onlangs nog een reeks videootjes gemaakt van een handige schoonbroer die kwam klussen in mijn huis: “de zeven werken van Herakles Wim”. De enige echte Herakles in onze moderne mythologie is echter – wat mij betreft – Hercule Poirot: in 1947 kon Agatha Christie niet aan de woordspeling weerstaan en liet hem twaalf moeilijke zaken oplossen.

Het leukste einde voor dit blogje lijkt mij deze animatie van de mythe als een oud computerspel. Het is zo knap gemaakt dat daarbij vergeleken, ja ik ga het zeggen, de gordel van Hippolyte stelen kinderspel is.

[Deze gastblog van Dieter Verhofstadt wordt zo meteen afgerond met een beschouwing over artificiële intelligentie. Dank je wel Dieter!]